Gia phả tộc Phạm ở Hương Quế nối Phạm Nhữ Tăng với nhiều thế hệ có vai trò trong lịch sử vùng Thăng Hoa. Bài báo về dòng họ đặt ông trong mạch ấy: từ việc mở cơ nghiệp tại Đồng Tràm đến cuộc di dân và tổ chức vùng đất Quảng Nam sau chiến dịch năm 1471 [1].
Gia thế ở Đồng Tràm và Hương Quế
Bài báo của Châu Yến Loan cho biết thủy tổ tộc Phạm ở Đồng Tràm – Hương Quế là Phạm Nhữ Dực. Theo gia phả được bài báo dẫn lại, ông là con trai thứ năm của danh tướng Phạm Ngũ Lão. Phạm Nhữ Dực vào sống tại làng Đồng Tràm, lộ Thăng Hoa; con cháu tiếp tục gắn với vùng này [1].
Phạm Nhữ Dực có con là Phạm Đức Đề, rồi đến Phạm Nhữ Dự. Bài báo kể Phạm Nhữ Dự theo Lê Lợi chống quân Minh và được giao trấn giữ phủ Thăng Hoa. Sau khi ông mất, con trưởng là Phạm Nhữ Tăng chuyển cơ chỉ của tộc đến làng Hương Ly, nay là Hương Quế, xã Quế Phú cũ. Bài báo gọi ông là tiền hiền tộc Phạm gốc tại Hương Quế [1].
Từ khoa bảng đến chiến dịch năm 1471
Theo bài báo, Phạm Nhữ Tăng thi đỗ năm 1445 dưới triều Lê Nhân Tông và được phong Thái Bảo, kiêm Tri quân Dân chính sự vụ. Năm 1467, ông được ban sắc Phụ chánh Tham tướng phủ, Quảng Dương hầu Bình Chương quân quốc trọng sự [1].
Năm 1470, vua Chiêm Bàn La Trà Toàn đem quân đánh châu Hóa. Vua Lê Thánh Tông thân chinh vào tháng 11 cùng năm; Phạm Nhữ Tăng được giao chỉ huy cánh quân tiên phong. Bài báo thuật lại các mốc tiến quân qua Hải Vân, giao chiến ở khu vực Chiêm Động và Cổ Lũy, rồi vây thành Trà Bàn. Thành bị hạ ngày 1/3 năm Tân Mão 1471; vua Chiêm bị bắt cùng quân sĩ và người trong hoàng tộc, theo số liệu bài báo nêu [1].
Tháng 6/1471, triều đình lập Quảng Nam Thừa tuyên đạo từ ba phủ Thăng Hoa, Tư Nghĩa và Hoài Nhơn. Phạm Nhữ Tăng được chỉ dụ ở lại quản lý vùng mới. Năm sau, ông nhận chức Đô Ty Quảng Nam kiêm Trấn phủ Hoài Nhơn [1].
Tổ chức vùng đất mới
Bài báo mô tả việc cai quản của Phạm Nhữ Tăng gồm vỗ an người Chiêm ở lại, khuyến khích khai khẩn và lập địa bạ tại phủ Thăng Hoa. Ông cùng các bậc tiền bối họ Nguyễn, Trần và Lê được gắn với việc hình thành Ngũ hương: Hương Quế, Hương Lộc, Hương An, Hương Yên và Hương Lư [1].
Bài báo ghi Phạm Nhữ Tăng mất năm 1478, sau khi lâm bệnh nặng, và được an táng tại Trường Xà Thành. Sau đó, vua Lê Thánh Tông cho đưa di hài về xứ Bàu Sanh, làng Hương Quế, xã Quế Phú cũ, đồng thời ban sắc và cấp tự điền phụng thờ. Tại Hương Quế, ông được tôn làm tiền hiền tộc Phạm [1].
Trong câu chuyện về họ Phạm ở Quế Sơn, nhân vật này gắn với cả một dòng kế tiếp nhau giữa Đồng Tràm và Hương Quế. Đình thờ các vị tiền hiền của làng được giới thiệu riêng tại đình Tam vị tiền hiền Hương Quế.
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Xuân Phú, xã Quế Sơn, xã Quế Sơn Trung
- Dòng họ và lịch sử: đình Tam vị tiền hiền Hương Quế, danh nhân xứ Quảng, Quảng Nam và Đà Nẵng qua các lần chia tách, hợp nhất
Điều còn chưa rõ
- Bài báo ghi Phạm Nhữ Dự mất năm 1410, sau khi kể ông đem quân giúp Lê Lợi khởi nghĩa chống quân Minh. Trình tự này không khớp với mốc sự kiện được chính bài kể; cần đối chiếu tư liệu độc lập [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Phạm Nhữ Dực được nêu là cha của Phạm Nhữ Tăng qua Phạm Đức Đề và Phạm Nhữ Dự. Quan hệ Phạm Nhữ Dực với Phạm Ngũ Lão được bài báo quy về gia phả; chưa có nguồn thứ hai trong tư liệu đang dùng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo ghi nơi an táng đầu tiên của Phạm Nhữ Tăng ở Trường Xà Thành, rồi ghi việc di hài được đưa về Hương Quế. Cần kiểm tra hồ sơ lăng mộ để xác định các mốc và địa điểm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mốc Phạm Nhữ Tăng mất năm 1478 được ghi cùng niên hiệu Hồng Đức thứ 8 và ngày 21 tháng 2 năm Mậu Tuất; cần đối chiếu lịch và tư liệu sắc phong [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Tộc Phạm Quế Sơn với cuộc mở cõi”, 17/11/2018, https://baodanang.vn/toc-pham-que-son-voi-cuoc-mo-coi-3086791.html, truy cập 23/10/2026.