Một bài văn của Phạm Như Xương được tìm thấy trong Hoan Châu bi ký, dù ngôi đền và tấm bia mà bài văn nói đến không còn tìm được khi người nghiên cứu đi khảo sát [2]. Dấu tích ấy bổ sung một hướng đọc về ông bên cạnh chuyện khoa bảng và hoạt động trong Nghĩa hội Quảng Nam [1][2].
Học vị và những điểm chưa thống nhất
Báo Đà Nẵng ghi Phạm Như Xương đỗ cử nhân năm 1868, sau đó đỗ tiến sĩ năm Ất Hợi 1875 và đứng đầu kỳ thi Đình [1]. Nguồn gọi ông là Hoàng giáp, đồng thời dùng danh xưng đệ nhất khoa bảng Quảng Nam [1].
Trong khi đó, Báo Nghệ An dẫn dòng cuối một bài văn với cách ghi Hoàng giáp khoa Đinh Hợi [2]. Bài này không cung cấp lời giải thích cho sự khác biệt với khoa Ất Hợi được Báo Đà Nẵng nêu [1][2]. Vì vậy, không nên tự sửa tên khoa trong lời dẫn di văn hoặc xem hai cách ghi đã thống nhất [CẦN KIỂM CHỨNG].
Quan trường và Nghĩa hội
Theo Báo Đà Nẵng, sau khi đỗ ông được bổ làm Phó lãnh sự của triều Nguyễn tại Nam Kỳ thuộc Pháp, rồi làm Bố chánh Phú Yên năm 1883 [1]. Sau những biến động năm 1885, ông về quê [1].
Nguồn kể Nguyễn Duy Hiệu tới Ngân Câu mời ông soạn hịch kêu gọi sĩ phu tham gia kháng chiến [1]. Hịch Văn thân Quảng Nam được bài báo xác định ra đời cuối năm 1885 [1].
Về vai trò trong Nghĩa hội, Báo Đà Nẵng ghi ông làm Dinh điền sứ, phụ trách hậu cần; Báo Nghệ An dùng cách mô tả rộng hơn là chiêu tập và lãnh đạo nghĩa quân [1][2]. Chưa đủ tư liệu để đồng nhất những mô tả này thành một chức chỉ huy cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
Khi Nghĩa hội tan rã, ông bị bắt và giải về Huế; nguồn Đà Nẵng gắn sự kiện này với việc tên ông bị đục khỏi bia tiến sĩ [1].
Dấu vết ở Nghệ An
Báo Nghệ An cho biết bài văn chép trong Hoan Châu bi ký được soạn ngày 20 tháng Tư năm Thành Thái thứ 4, tức 1892 [2]. Nội dung nói về đền thờ người hiền tài tại xã Vạn Phần, nhấn mạnh việc dân làng ghi nhớ người có công [2].
Người viết báo thuật lại cuộc điền dã tìm ngôi đền và bia nhưng không tìm thấy; văn bản còn được biết nhờ bản chép trong sách [2]. Đây là khác biệt cần giữ rõ giữa di tích còn tại chỗ và văn bản được sao lưu.
Hai nguồn cũng kể quan hệ giữa Phạm Như Xương với Phan Bội Châu qua việc chấm thi [1][2]. Tuy nhiên, một nguồn nhắc khoa thi Hương ở Vinh năm 1900 dưới dạng thông tin chưa chắc, nguồn kia kể kỳ thi ở phủ Anh Sơn; chưa đủ căn cứ coi đó là cùng một kỳ thi [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Tra cứu liên quan
- Khoa bảng: khoa bảng Điện Bàn, Phạm Phú Thứ.
- Nhân vật: danh nhân xứ Quảng.
Điều còn chưa rõ
- Năm mất không có trong hai nguồn được giao [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Khoa Ất Hợi hay Đinh Hợi; chức Tri huyện hay Tri phủ Anh Sơn; vai trò cụ thể trong Nghĩa hội đều cần đối chiếu hồ sơ gốc [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Đệ nhất khoa bảng Quảng Nam”, 24/7/2010, https://baodanang.vn/channel/5433/201007/de-nhat-khoa-bang-quang-nam-1998691/index.htm, truy cập 23/10/2026.
- Báo Nghệ An, “Di văn của Hoàng giáp Phạm Như Xương”, 4/11/2013, https://baonghean.vn/di-van-cua-hoang-giap-pham-nhu-xuong-10053366.html, truy cập 23/10/2026.