Phan Công Thiên là nhân vật thời nhà Trần gắn liền với công cuộc khai phá vùng đất Hóa Châu và lập nên làng Đà Sơn cổ [1][2]. Ông được triều đình phong tước hiệu Thuận Quốc công và được nhân dân địa phương tôn kính như một vị tiền hiền [1][2]. Khu mộ của ông hiện tọa lạc tại phường Hòa Khánh và đã được xếp hạng là di tích lịch sử cấp thành phố [1][2].
Trấn thủ Hóa Châu và khai lập làng Đà Sơn
Theo thông tin từ Báo Văn Hóa, Phan Công Thiên sinh ngày 6/1/1318 tại Thanh Lam Động, tỉnh Thanh Hóa và mất ngày 14/4/1405 [2]. Ông được vua Trần Dụ Tông ban tước hiệu Thuận Quốc công, tước hiệu cao nhất dưới triều Trần, gắn liền với cuộc Nam tiến chinh phục Chăm Pa của vương triều này [2]. Theo các vị cao niên làng Đà Sơn, việc ban tước hiệu này gắn liền với quá trình mở cõi của dân tộc [1].
Trong suốt 54 năm, từ năm 1346 đến năm 1400, ông đảm nhiệm cương vị “Đô chỉ huy kinh lược sứ” và “Đô chỉ huy kinh lược chiêu dụ xử trí xứ” để trấn thủ vùng đất Hóa Châu [2]. Phạm vi quản lý được giao trải dài từ nam đèo Hải Vân, sông Cu Đê đến sông Thu Bồn Hội An [1][2]. Khi vào Hóa Châu, ông đóng công phủ tại Trà Ngâm động thuộc Trà Na xứ cùng lực lượng quân số khoảng 8 đến 10 nghìn quân [2]. Ông tổ chức xây dựng tuyến phòng thủ kiên cố bảo vệ công phủ Trà Ngâm, kéo từ đèo Hải Vân đến sông Cu Đê, núi Sơn Trà, dọc sông Hàn trên đất Nại Hiên vào đến sông Thu Bồn [2].
Cùng với việc thiết lập phòng tuyến quân sự, ông thực hiện chính sách khai hoang, quy tụ cư dân và lập nên làng Đà Sơn [1]. Làng Đà Sơn có bề dày lịch sử gần 700 năm, sự nghiệp mở mang đất đai của ông đã tạo dựng tiền đề cho sự phát triển của làng [1]. Theo Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng Huỳnh Đình Quốc Thiện, tiền hiền Phan Công Thiên được xem là một vị thủy tổ của cư dân vùng Quảng Nam – Đà Nẵng cũng như của tộc Phan trên cả nước [1].
Khu mộ tiền hiền tại Đà Sơn
Mộ ông nằm trên đất làng Đà Sơn [1]. Hiện nay, khu mộ tọa lạc tại tổ 58, đường Đà Sơn 1, thuộc phường Hòa Khánh, thành phố Đà Nẵng (trước 7/2025: phường Hòa Khánh Nam, quận Liên Chiểu) [1][2].
Khuôn viên lăng mộ nằm trên một mảnh đất cao hơn so với mặt đường, có diện tích khoảng 384 m2 [1][2]. Phía đông khu đất giáp đường Đà Sơn, phía tây và phía nam giáp nhà dân, phía bắc giáp một đường bê tông nhỏ [2]. Khu vực lăng mộ trong nhiều năm qua được chính quyền địa phương và con cháu dân làng Đà Sơn chăm lo hương khói, duy tu [1][2]. Bài mộ cổ xứ Quảng cũng nhắc tới ngôi mộ này.
Ngày 20/7/2021, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng đã ban hành Quyết định số 2491/QĐ-UBND xếp hạng mộ tiền hiền Phan Công Thiên là di tích lịch sử cấp thành phố [1][2]. Đến ngày 8/4/2022, chính quyền địa phương và dân làng Đà Sơn đã tổ chức lễ đón nhận bằng công nhận di tích [2]. Sang năm 2023, ngôi mộ tiếp tục được thành phố Đà Nẵng đầu tư kinh phí trùng tu, tôn tạo khang trang [1].
Tế lễ tưởng niệm hàng năm
Hằng năm, con cháu các tộc họ và người dân địa phương vẫn duy trì các nghi lễ tưởng nhớ công ơn tiền nhân [1]. Theo lời ông Phan Văn Xuân, Chánh bái làng Đà Sơn, vào ngày mồng 6 và mồng 7 tháng Giêng âm lịch, dân làng tổ chức lễ cúng kỷ niệm ngày sinh của ngài Phan Công Thiên [1]. Đến tháng 3 âm lịch mỗi năm, con cháu dân làng lại tập trung kính cẩn hương khói, làm lễ rước mời ngài về dự lễ hội tại đình Đà Sơn [1].
Theo bài báo, việc xếp hạng và trùng tu ngôi mộ nhằm tri ân, tôn vinh công lao của ông đối với vùng đất Đà Sơn [1].
Tra cứu liên quan
- Địa phương: phường Hòa Khánh
- Di tích liên quan: đình Đà Sơn, mộ cổ xứ Quảng
- Danh sách nhân vật: danh nhân xứ Quảng
- Địa danh lịch sử: đèo Hải Vân, sông Hàn, sông Thu Bồn, bán đảo Sơn Trà
Điều còn chưa rõ
- Nguồn Báo Văn Hóa ghi ngày sinh 6/1/1318 và ngày mất 14/4/1405 nhưng không ghi chú rõ là theo dương lịch hay âm lịch, trong khi dân làng Đà Sơn cúng kỷ niệm ngày sinh vào mồng 6 và mồng 7 tháng Giêng âm lịch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dữ kiện về tước hiệu Thuận Quốc công thời vua Trần Dụ Tông và việc trấn thủ Hóa Châu suốt 54 năm dựa trên lời truyền của các vị cao niên làng Đà Sơn và tư liệu của địa phương, cần thêm đối chiếu với các bộ chính sử triều Trần [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các địa danh như Thanh Lam Động ở Thanh Hóa, động Trà Ngâm hay Trà Na xứ ở Hóa Châu chưa có thông tin quy đổi tương ứng với địa chỉ hành chính hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chi tiết các hạng mục được can thiệp kỹ thuật trong đợt trùng tu năm 2023 không được bài báo liệt kê cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Ghi nhớ công ơn những tiền nhân khai hoang lập làng”, 06/04/2024, https://baodanang.vn/ghi-nho-cong-on-nhung-tien-nhan-khai-hoang-lap-lang-3236724.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Đà Nẵng: Mộ ngài tiền hiền Phan Công Thiên được công nhận di tích cấp thành phố”, 08/04/2022, https://baovanhoa.vn/di-san/da-nang-mo-ngai-tien-hien-phan-cong-thien-duoc-cong-nhan-di-tich-cap-thanh-pho-66999.html, truy cập 23/10/2026.