Đầu thế kỷ XX, tên Tam Kỳ bắt đầu chỉ một đơn vị hành chính rộng hơn xã Tam Kỳ. Phủ lỵ ban đầu đặt ở Chiên Đàn rồi chuyển về xã Tam Kỳ; phủ mới bao trùm phần lớn vùng nam Quảng Nam ngày nay [1].
Từ huyện Hà Đông đến phủ Tam Kỳ
Trong *Phủ biên tạp lục*, soạn năm 1776, các xã thôn ở vùng sau này thuộc huyện Hà Đông được xếp vào nhiều thuộc của huyện Duy Xuyên, phủ Thăng Hoa. Đến đầu triều Gia Long, khu vực nằm trong huyện Hà Đông, phủ Thăng Hoa. Địa bạ khoảng 1807 – 1814 ghi bốn tổng và bốn thuộc của huyện; theo thống kê được bài báo dẫn, các đơn vị này gồm 119 xã, 31 thôn cùng một số loại đơn vị cư trú khác [1].
Đến thời Thiệu Trị, phủ Thăng Hoa đổi tên thành phủ Thăng Bình, còn huyện Hà Đông tiếp tục tồn tại dưới tên gọi huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình. Một số xã ở phía đông vẫn thuộc tổng Hưng Thạnh Hạ, huyện Lễ Dương [1].
Năm 1906, chính quyền thực dân và triều đình nâng huyện Hà Đông thành phủ Hà Đông. Phủ lỵ lúc đầu đặt ở làng, xã Chiên Đàn. Không lâu sau, đơn vị đổi tên thành phủ Tam Kỳ và lỵ sở chuyển về xã Tam Kỳ, cách địa điểm cũ khoảng 5 km về phía nam [1]. Tên huyện Hà Đông vẫn xuất hiện trong một bài thơ được nguồn dẫn, nhưng không có nghĩa hai tên phủ và huyện là một đơn vị cùng cấp.
Vì sao phủ lỵ chuyển về Tam Kỳ?
Theo bài báo, xã Tam Kỳ phát triển hơn các làng lân cận và có chợ Vạn, nơi tập trung lâm thổ sản như quế, chè, tiêu, cau và thuốc lá từ Tiên Phước, Trà My. Sau khi trở thành phủ lỵ, nơi đây có thêm các cơ sở quân sự, hành chính, thương chính, bưu chính và y tế do chính quyền Pháp cùng Nam triều xây dựng [1].
Đường sá được mở để kết nối phủ lỵ với ga xe lửa và vùng Trà My, Tiên Phước, phục vụ vận chuyển lâm sản. Bài báo còn nhắc một đường băng máy bay ở xã Ngọc Thọ, cách phủ lỵ gần 3 km về phía nam [1]. Những thay đổi này cho thấy chức năng hành chính mới kéo theo nhu cầu giao thông và vận chuyển hàng hóa.
Bài phú 118 xã
Một dấu vết khác về địa giới phủ Tam Kỳ là bài phú “Tam Kỳ phủ bách thập bát xã” của Trương Trọng Hoàng, người được gọi là Học Hoàng. Bài phú ghép tên làng xã vào các câu biền ngẫu để ca ngợi Lê Trung Khoản, một tri phủ Tam Kỳ đầu thế kỷ XX. Theo Nguyễn Q. Thắng được bài báo dẫn, văn bản nhắc 118 tên xã thuộc bảy tổng [1].
Văn bản được ghi lại theo trí nhớ của ông Phạm Quang Toản, nên tác giả nguồn lưu ý có thể thiếu đoạn. Bài báo cũng cho biết số thôn xã khi phủ mới thành lập năm 1906 đã vượt quá 118. Vì thế con số trong tên bài phú không nên hiểu là một thống kê hành chính đầy đủ [1].
Phủ Tam Kỳ bao trùm nhiều khu vực ngày nay, gồm Tam Kỳ, Núi Thành, Phú Ninh và Tiên Phước. Trong lịch sử dài hơn của vùng, có thể tham khảo thêm bài về Quảng Nam năm 1471 và giải phóng Tam Kỳ ngày 24/3/1975.
Tra cứu liên quan
- Địa danh huyện Hà Đông xưa: xã Chiên Đàn, xã Sơn Cẩm Hà
- Làng xã vùng nam: xã Thạnh Bình
Điều còn chưa rõ
- Phần mở đầu của bài báo nói huyện Hà Đông được nâng thành phủ Tam Kỳ, trong khi thân bài cho biết năm 1906 nâng thành phủ Hà Đông rồi sau đó đổi tên phủ Tam Kỳ; trình tự và thời điểm đổi tên chưa được xác định rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài phú “Tam Kỳ phủ bách thập bát xã” được ghi theo trí nhớ và có thể bị thiếu; danh sách 118 xã chưa phải thống kê đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Phạm vi hiện nay của xã Tam Kỳ lịch sử và vị trí chính xác của một số địa danh trong phủ cần được đối chiếu bản đồ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Phủ Tam Kỳ đầu thế kỷ 20”, 14/08/2021, https://baodanang.vn/phu-tam-ky-dau-the-ky-20-3066778.html, truy cập 23/10/2026.