Kênh Vĩnh Tế chạy dọc biên giới Tây Nam, từ Châu Đốc sang Hà Tiên. Người chỉ huy đào nó sinh ở một làng chài bên bờ đông sông Hàn [1][2]. Ở An Giang, ông được thờ ở Núi Sam và Núi Sập; ở Đà Nẵng, ông được thờ chung với các vị tiền hiền làng An Hải [1][2].
Quê An Hải
Nguyễn Văn Thoại sinh năm 1761 tại làng An Hải, tổng An Lưu Hạ, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, trấn Quảng Nam [1]. Các bài báo năm 2021–2022 ghi chỗ ấy thuộc phường An Hải Tây, quận Sơn Trà [2][3]. Sau hai lần sắp xếp, đất An Hải Tây cũ nay nằm trong phường An Hải. Ban đầu ông tên là Nguyễn Văn Thụy; về sau vì kỵ húy nên đọc trại thành Thoại [2].
Theo lời truyền mà báo Pháp luật Việt Nam kể lại, khi còn thiếu niên, ông cùng bạn đánh một viên quan địa phương hách dịch. Cha mất sớm, mẹ ông đưa các con vào Nam, đến cù lao Dài bên sông Cổ Chiên (Vĩnh Long) thì ở lại [2].
Theo chúa Nguyễn
Năm 1777, lúc 16 tuổi, ông xin đầu quân cho chúa Nguyễn ở Ba Giồng [2]. Bài báo trên kể lại những chặng chính trong đời binh nghiệp của ông [2]:
- ông theo Nguyễn Ánh qua những năm thua chạy;
- ông nhiều lần sang Xiêm La;
- năm 1802 ông ra Bắc Thành, sau đó làm trấn thủ Lạng Sơn rồi trấn thủ Định Tường (1808);
- từ năm 1813 ông lo việc bảo hộ Chân Lạp, nên người dân còn gọi ông là “Bảo hộ Thoại”;
- năm 1817 ông làm trấn thủ trấn Vĩnh Thanh, tức vùng An Giang ngày nay.
Kênh Vĩnh Tế
Kênh Vĩnh Tế dài 91 km, bắt đầu từ bờ tây sông Châu Đốc, nối thẳng sang sông Giang Thành (Hà Tiên) [4]. Ông chỉ huy đào kênh trong năm năm, chia làm ba giai đoạn. Kênh khởi công năm 1819 dưới thời Gia Long và xong năm 1824 dưới thời Minh Mạng [4]. Vua lấy tên phu nhân ông đặt cho kênh [4]. Năm 2024, Bộ Thông tin và Truyền thông phát hành bộ tem kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh [4].
Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, hai kênh Vĩnh Tế và Thoại Hà dài tổng cộng trên 100 km, nối An Giang ra biển Tây và giúp ghe thuyền khỏi phải vòng đường biển [3]. Năm 1823, ông lập năm làng trên bờ kênh Vĩnh Tế. Ông còn cho đắp đường, như con lộ Châu Đốc – Núi Sam [2]. Năm 1828, ông dựng bia Vĩnh Tế Sơn có bài văn 730 chữ, tế những dân binh chết khi đào kênh [2].
Án sau khi mất
Ông mất năm 1829 và được an táng ở chân núi Sam [2]. Sau khi ông mất, một viên quan tên Vũ Du tố ông nhiều tội nhiễu dân. Triều Minh Mạng truy giáng ông năm phẩm hàm, tịch thu gia sản và cách chức con ông. Sử nhà Nguyễn chép rằng sau đó chính Vũ Du bị cách chức vì dò xét không đúng sự thật [2]. Theo báo Pháp luật Việt Nam, năm 1880 vua Tự Đức cho đưa ông vào đền Trung Nghĩa. Năm 1924, danh dự của ông được phục hồi và ông được phong thần [2]. Khu lăng mộ ở núi Sam được xếp hạng di tích quốc gia năm 1997 [2].
Ở quê nhà
Theo bài phát biểu tại lễ kỷ niệm năm 2026, ông đã góp tiền dựng lại chợ làng An Hải, tu bổ chùa An Phước, đình làng và các miếu. Người An Hải tôn ông là bậc hậu hiền của làng [1]. Lễ kỷ niệm ngày mất được tổ chức tại Nhà thờ Tiền hiền làng An Hải và Thoại Ngọc Hầu. Báo chí ghi lễ ngày 4/7/2022 (năm thứ 193) [3] và ngày 19/7/2026 (năm thứ 197) [1]. Ở lễ năm 2026 có đoàn xã Thoại Sơn và các địa phương ở An Giang, Vĩnh Long sang dự [1].
Làng An Hải bên sông Hàn xem thêm ở xứ đất cũ Đà Nẵng.
Các nhân vật khác gắn với đất này: danh nhân xứ Quảng.
Điều còn chưa rõ
- Ngày sinh: báo Sài Gòn Giải Phóng ghi 26/11/1761 [3] nhưng không nói đó là âm lịch hay dương lịch; các nguồn khác chỉ ghi năm.
- Tên phu nhân: báo Pháp luật Việt Nam năm 2021 ghi Châu Thị Tế [2], bài năm 2024 ghi Châu Thị Vĩnh Tế [4].
- Lễ kỷ niệm ngày mất rơi vào những ngày dương lịch khác nhau giữa các năm [1][3]; bài chưa có nguồn ghi ngày mất theo âm lịch.
- Nhà thờ Tiền hiền ở An Hải đã được xếp hạng di tích hay chưa, bài chưa có nguồn.
Nguồn tham khảo
- Đức Hoàng, “Kỷ niệm 197 năm Ngày mất Danh thần Thoại Ngọc Hầu”, Báo Văn hóa, 19/7/2026, https://baovanhoa.vn/van-hoa/ky-niem-197-nam-ngay-mat-danh-than-thoai-ngoc-hau-246949.html, truy cập 18/10/2026.
- Gia Nguyễn, “Danh tướng triều Nguyễn với nhiều kỳ tích ở vùng Tây Nam Bộ được dân tôn thần”, Báo Pháp luật Việt Nam, 18/11/2021, https://baophapluat.vn/danh-tuong-trieu-nguyen-voi-nhieu-ky-tich-o-vung-tay-nam-bo-duoc-dan-ton-than-post422395.html, truy cập 18/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Đà Nẵng kỷ niệm 193 năm ngày mất của Danh thần Thoại Ngọc Hầu”, 4/7/2022, https://www.sggp.org.vn/da-nang-ky-niem-193-nam-ngay-mat-cua-danh-than-thoai-ngoc-hau-post642643.html, truy cập 18/10/2026.
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Phát hành bộ tem kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh Vĩnh Tế”, 28/6/2024, https://baophapluat.vn/phat-hanh-bo-tem-ky-niem-200-nam-hoan-thanh-kenh-vinh-te-post517102.html, truy cập 18/10/2026.
