Trường Tân học Phú Lâm do chí sĩ Lê Cơ khởi xướng đầu thế kỷ XX tại làng Phú Lâm, huyện Lễ Dương xưa, nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà (trước 7/2025: xã Tiên Sơn, huyện Tiên Phước) [1][2]. Đây là ngôi trường gắn liền với phong trào Duy tân tại xứ Quảng, dạy chữ Quốc ngữ kết hợp kiến thức mới và thực nghiệp cho người dân [1][2]. Di tích nền trường được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2005 [1][2].
Khởi lập và quá trình mở trường
Về ngày nộp đơn mở trường, các bài báo ghi nhận mốc thời gian khác nhau. Theo bài báo năm 2017 trên Báo Đà Nẵng, ngày mùng 10 tháng Giêng năm Giáp Thìn (25.1.1904), Lê Cơ với vai trò Lý trưởng làng Phú Lâm đã đệ đơn lên phủ Thăng Bình xin mở tiệm buôn tạp hóa và trường dạy chữ Quốc ngữ [1]. Trong khi đó, bài báo năm 2016 của PGS-TS. Ngô Văn Minh ghi lá đơn đề ngày mùng mười tháng Giêng năm Thành Thái thứ 16 (25.2.1904) gửi đến Tri phủ Thăng Bình xin lập học đường và thương điếm [2].
Thời điểm khai giảng khóa học đầu tiên cũng có hai cách ghi chép [1][2]. Bài báo năm 2017 ghi trường khai giảng vào ngày rằm tháng 3 năm Giáp Thìn (30.4.1904) [1]. Bài báo năm 2016 ghi lớp học đầu tiên được khai giảng vào ngày rằm tháng Giêng năm Giáp Thìn (30.4.1904) [2].
Về địa điểm xây dựng ban đầu, ông Lê Cơ cho đặt tạm lớp học chữ Quốc ngữ tại nhà ông Trùm Kiều (khu đất về sau là vườn của ông Năm Vinh, cạnh nghĩa trang liệt sĩ xã Tiên Sơn cũ) [2]. Sau khi đơn được phê chuẩn, ông vận động nhân dân trong làng đóng góp tiền của xây dựng trường cạnh ngôi chùa Phật giáo của làng (vị trí gần nhà thờ tộc Đặng ở thôn 5 cũ, cách giếng Chùa khoảng 100m) và dựng nhà Hội hương gần đó [1][2]. Khi học sinh theo học đông hơn, nhà trường mở thêm lớp học trong chùa làng và trích hoa lợi từ ruộng Tam bửu của chùa để trang trải chi tiêu trường học [2].
Theo lời các cụ cao niên, ngôi trường được xây theo kiểu nhà dài, mái lợp tranh, móng kè bằng đá tảng, nền nện đất sét và vách bằng tre nứa trát đất [1].
Tổ chức dạy học và biến cố năm 1908
Trường tổ chức học tập cho nhiều lứa tuổi: ban ngày dạy cho thanh niên, ban đêm dạy cho trung niên; ngày chủ nhật mở cửa cho người dân đến nghe diễn thuyết, nghe thơ, nói vè và đánh cờ [1]. Các thầy giáo giảng dạy trên tinh thần tình nguyện, không nhận lương; nhà trường chỉ lo tiền cơm và tiền lộ phí đi lại, đồng thời cấp giấy bút cho học sinh nghèo [1]. Người theo học không bị giới hạn về độ tuổi [1].
Trường Tân học Phú Lâm mở lớp nữ sinh riêng do giáo viên nữ phụ trách, là ngôi trường đầu tiên ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ tiếp nhận học sinh nữ [1][2]. Chương trình học dạy chữ Quốc ngữ, chữ Hán và chữ Pháp [1]. Các môn học bao gồm Lịch sử, Địa lý, Hát, Vẽ, Toán đố, môn thủ công làm đồ dùng sinh hoạt và các bài tập thể dục rèn luyện thân thể [1]. Trong môn thể dục, học sinh được hướng dẫn bài tập đánh thành bằng cách phóng dây lên cành cây thông rồi đu người vượt qua chướng ngại vật [2]. Trước thời điểm có trường tân học, cha của ông Lê Cơ là ông Lê Tuân từng mời Huấn đạo Lộc Sơn Lê Công Thúy về dạy học tại nhà; chí sĩ Phan Châu Trinh từng có thời gian theo học tại đây [2].
Theo bài báo năm 2017, việc mở trường nhằm mở mang trí tuệ cho người dân trong vùng và kết hợp bồi dưỡng tinh thần yêu nước qua các buổi diễn thuyết [1]. Đến năm 1908, toàn xã có hơn 650 trên tổng số 1.200 người đọc thông viết thạo chữ Quốc ngữ [1]. Cùng với trường học, ông Lê Cơ còn vận động người dân cắt tóc ngắn, mặc quần hai ống và lập các tổ chức hợp xã sản xuất buôn bán [1]. Chính quyền thuộc địa Pháp và Nam triều đã cho lập một đồn canh tại đèo Eo Gió – Tiên Cẩm do một sĩ quan người Pháp chỉ huy để kiểm soát [1].
Năm 1908, trong đợt đàn áp phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, trường Tân học Phú Lâm bị triệt hạ [2]. Quân đội thuộc địa trưng dụng khuôn viên trường làm chuồng ngựa và nơi ở cho gia quyến binh lính, chẻ bàn ghế làm củi đốt, còn các giáo viên của trường bị bắt giữ đưa ra nhà lao Hội An [2].
Tranh luận về vị trí nền trường cũ
Năm 2005, sau khi di tích nền trường Phú Lâm được Ủy ban nhân dân tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh, ngành bảo tàng đã xây dựng bia di tích tại khu vực thôn 3 xã Tiên Sơn cũ, nằm sát trục đường ĐT614 nối từ Tiên Phước sang Hiệp Đức [1][2].
Tuy nhiên, theo nghiên cứu của PGS-TS. Ngô Văn Minh đăng trên Báo Đà Nẵng năm 2016, vị trí đặt bia di tích ở thôn 3 thực tế là nền cũ của trường Cây Bàng – ngôi trường được dựng vào những năm cuối thập niên 1920 chứ không phải nền trường Tân học Phú Lâm thời phong trào Duy tân [2]. Nền trường Tân học Phú Lâm xưa nằm ở thôn 5 xã Tiên Sơn cũ, cạnh chùa làng và giếng Chùa [2]. Trong kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1945 – 1954, xã từng dựng một trường học mới trên nền đất cũ này mang tên trường Cây Thông [2]. Đến năm học 2014 – 2015, Trường THCS Lê Cơ được chuyển về xây mới tại địa điểm thôn 5, nằm đúng vào vị trí khuôn viên trường tân học thời kỳ trước [2]. Từ những cứ liệu này, tác giả đề nghị cơ quan chuyên môn chuyển bia di tích về trước cổng Trường THCS Lê Cơ hiện nay [2].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật khởi lập: chí sĩ Lê Cơ
- Nhân vật cùng thời: Phan Châu Trinh
- Địa bàn hành chính: xã Sơn Cẩm Hà, thuộc huyện cũ xã Tiên Phước
- Bảng đổi đơn vị hành chính: bảng tra phường, xã mới của Đà Nẵng, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Ngày gửi đơn xin mở trường có sự khác biệt giữa hai tài liệu: ngày mùng 10 tháng Giêng năm Giáp Thìn (25.1.1904) theo bài viết năm 2017 hay ngày mùng 10 tháng Giêng năm Thành Thái thứ 16 (25.2.1904) theo bài viết năm 2016 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày khai giảng lớp học đầu tiên ghi nhận hai mốc: ngày rằm tháng 3 năm Giáp Thìn (30.4.1904) hoặc ngày rằm tháng Giêng năm Giáp Thìn (30.4.1904) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kiến nghị chuyển vị trí bia di tích từ thôn 3 về trước cổng Trường THCS Lê Cơ tại thôn 5 cũ đã được cơ quan chức năng xem xét điều chỉnh hay chưa, các nguồn tài liệu chưa ghi nhận [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Phạm Hoàng, Nguyễn Hưng, “Những tên đất, tên làng đi vào lịch sử”, Báo Đà Nẵng, 20/03/2017, https://baodanang.vn/nhung-ten-dat-ten-lang-di-vao-lich-su-3098782.html, truy cập 23/10/2026.
- Ngô Văn Minh, “Nền trường tân học Phú Lâm xưa ở đâu?”, Báo Đà Nẵng, 15/10/2016, https://baodanang.vn/nen-truong-tan-hoc-phu-lam-xua-o-dau-3101596.html, truy cập 23/10/2026.
