Ở Phú Lâm, Lê Cơ tổ chức việc học cùng hội buôn, lò rèn và những nhóm canh tác chung [1][2]. Cách làm ấy đưa chủ trương Duy Tân vào hoạt động của một làng, từ chữ quốc ngữ đến dụng cụ sản xuất và việc canh phòng [2].
Nhận chức lý trưởng để cải cách làng
Báo Thanh Niên ghi Lê Cơ nhận chức lý trưởng năm 1903, sau ba năm làng không cử được người đảm nhiệm [2]. Nguồn mô tả khó khăn nằm ở quyền lực của hào cường và việc phân bổ sưu thuế thiếu công bằng [2].
Ông là anh em cô cậu với Phan Châu Trinh, tiếp cận tư tưởng mới qua tân thư rồi thực hiện việc cải cách ở quê [2]. Các công việc được báo liệt kê trải từ sưu thuế, tế tự đến canh phòng, mở trường và lập cơ sở buôn bán [2].
Trường học, hội buôn và nông đoàn
Tuổi Trẻ ghi Trường tân học Phú Lâm được mở năm 1904, có lớp nữ học và đào tạo được người nữ đứng lớp tại chỗ [1]. Nguồn cũng nhắc việc dạy quốc ngữ, tiếng Pháp, thể dục, võ thuật và những bài hát, bài thơ vận động Duy Tân [1].
Báo Thanh Niên mô tả việc học không hạn chế tuổi, sắp xếp theo thời vụ và có cả thực hành thủ công [2]. Phần thu từ sản xuất, buôn bán được dùng cho công ích, nuôi thầy và cấp sách vở cho học sinh nghèo [2].
Hội buôn tập hợp vốn, mua sản vật địa phương mang bán rồi đưa nhu yếu phẩm, giấy bút, nông cụ về làng [1]. Tuy nhiên, Thanh Niên ghi hội hoạt động từ tháng 5/1904, còn Tuổi Trẻ ghi giữa năm 1905; chưa thể thống nhất năm thành lập [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Với sản xuất, ông vận động người có đất góp hoặc hiến ruộng vườn, cùng khai hoang để tạo khu canh tác chung [1][2]. Tuổi Trẻ phân biệt ruộng gọi là hợp xã, đất vườn gọi là nông đoàn [1].
Bị bắt và những cách kể về năm 1916
Nguồn năm 2018 ghi ông bị giam sau phong trào chống sưu thuế năm 1908 và được trả tự do năm 1911 [3]. Về hoạt động năm 1916, Thanh Niên kể ông có mặt tại Huế, được giao nổ pháo lệnh ở đồn Mang Cá; Báo Đà Nẵng lại gắn ông với cuộc tấn công phủ đường Tam Kỳ [2][3]. Hai cách kể cần được đối chiếu, không nên ghép thành một hành trình đã xác định [CẦN KIỂM CHỨNG].
Các nguồn đều gắn việc ông mất ở Lao Bảo với sự phản kháng trước hành vi ngược đãi bạn tù [1][2][3]. Bài tưởng niệm năm 2018 sử dụng ngày 26/10/1918 làm mốc ngày mất [3].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: trường Tân học Phú Lâm.
- Phong trào Duy Tân: Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp.
- Nhân vật: Thái Phiên và Trần Cao Vân, danh nhân xứ Quảng.
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh 1859 hay 1870 và năm hội buôn bắt đầu hoạt động cần tư liệu gốc [1][2][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vai trò, địa điểm hoạt động cụ thể của ông năm 1916 khác nhau giữa hai bài báo [2][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Tuổi Trẻ, “Làng duy tân có một không hai”, 10/9/2014, https://tuoitre.vn/lang-duy-tan-co-mot-khong-ha-643633.htm, truy cập 23/10/2026.
- Báo Thanh Niên, “Lê Cơ – Nhà thực hành xuất sắc của phong trào Duy Tân”, 20/10/2005, https://thanhnien.vn/le-co-nha-thuc-hanh-xuat-sac-cua-phong-trao-duy-tan-185126162.htm, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Tưởng niệm 100 năm ngày mất chí sĩ Lê Cơ”, 26/10/2018, https://baodanang.vn/tuong-niem-100-nam-ngay-mat-chi-si-le-co-3087313.html, truy cập 23/10/2026.