Truông Vực Rắn là một cánh truông lớn từng được ghi nhận trong nhiều thư tịch cổ về xứ Quảng [1]. Nằm ở khu vực giáp ranh giữa hai vùng đất Quế Sơn và Duy Xuyên xưa, địa danh này vừa gắn liền với một cánh rừng hiểm trở vừa là tên gọi của một xứ đại đồng điền trù phú [1]. Ngày nay, dấu vết của cánh truông cổ vẫn còn hiện diện qua nhiều tên đất dân gian và tuyến đường mòn men theo chân núi nối giữa hai địa phương [1].
Khái niệm “truông” và ba cánh truông ở dinh Quảng Nam
Theo các tài liệu từ điển được bài báo trích dẫn, danh từ “truông” mang nhiều tầng nghĩa miêu tả địa hình [1]. Cuốn “Đại Nam quấc âm tự vị” của Huình Tịnh Paulus Của giải nghĩa truông là đường đi qua rừng núi hiểm trở [1]. Cuốn “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên định nghĩa truông là vùng đất hoang, rộng và có nhiều cây cỏ [1]. Cuốn “Từ điển chữ Nôm dẫn giải” của Nguyễn Quang Hồng giải thích truông là đường bộ vắt qua vùng rừng núi [1]. Tổng hợp lại, truông là từ dùng để chỉ cánh rừng rộng ở vùng đồng bằng hoặc đồi núi rậm rạp cây bụi, hoặc chỉ chính con đường mòn xuyên qua cánh rừng đó [1].
Sách “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” (1806) ghi nhận trên địa phận dinh Quảng Nam thời trước có ba cánh truông lớn [1]. Thứ nhất là truông Sứ, tức cánh rừng thuộc xã Thạch Bàn gần Núi Chúa và khu di tích Mỹ Sơn thuộc huyện Duy Xuyên (cũ) [1]. Thứ hai là truông Vực Rắn, tức cánh rừng thuộc xã Hương Phước nằm ở phía nam sông Bà Rén thuộc huyện Quế Sơn (cũ) [1]. Thứ ba là truông Tranh, tức cánh rừng thuộc xã Cẩm Nê, huyện Hòa Vang xưa [1].
Theo bài báo, các cánh rừng này đều được sử sách mô tả có chiều dài từ hơn 800 đến 3.000 tầm (tương đương khoảng 1,5 – 5,5 km), hai bên đường cây cối rậm rạp, thường có thú dữ như cọp beo khiến người đi đường phải luôn đề phòng nguy hiểm [1].
Xứ đại đồng điền và ghi chép trong sử tịch
Địa danh Vực Rắn xuất hiện lần đầu trong tác phẩm “Phủ biên tạp lục” (1776) của Lê Quý Đôn [1]. Khi miêu tả hai phủ Thăng Hoa và Điện Bàn, sách ghi nhận ba xứ Phường Tây, Thu Bồn và Vực Rắn đều là những xứ đại đồng điền màu mỡ gần sông, diện tích rộng hơn nghìn mẫu, từng được gọi là vùng Tiểu Đồng Nai [1]. Tại đây, các chúa Nguyễn thời trước từng lập 72 trại để chiêu tập dân miền núi và khách hộ khai khẩn cày cấy, thu về lượng lúa thóc rất lớn [1].
Trong sách “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí”, hành trình từ Nam Phước (thuộc huyện Duy Xuyên cũ) đi về phía nam đến Quế Sơn mô tả rõ vị trí cánh truông này [1]. Tuyến đường đi qua đò Mậu Hòa bên bờ nam sông Bà Rén (thuộc địa phận xã Duy Trung, huyện Duy Xuyên cũ), đi tiếp 2.840 tầm (khoảng 5 – 6 km) qua vùng dân cư xen ruộng lúa thì đến rừng Hương Phước, tục gọi là truông Vực Rắn [1]. Cánh rừng này được ghi nhận dài 1.100 tầm (khoảng hơn 2 km), cây cối rậm rạp và có cọp beo rình rập [1].
Đến thời Nguyễn, sách “Đại Nam nhất thống chí” đã chuyển tự Hán hóa địa danh Vực Rắn thành Xà Thành [1]. Sách mô tả rừng Hương Phước ở xã Hương Phước, huyện Quế Sơn (cũ), tục gọi rừng Thành Rắn, có chiều dài 550 trượng, dưới rừng là vùng đồng bằng trù phú có tiếng là đại đồn điền [1].
Bài báo chỉ ra rằng Vực Rắn và Bà Rén là hai địa danh riêng biệt nằm kề cận nhau ở phía nam sông Bà Rén, giáp ranh giữa hai huyện Quế Sơn và Duy Xuyên cũ, cả hai đều là địa danh gốc Nôm gắn với loài rắn [1].
Dấu vết truông Vực Rắn hiện nay
Theo bài báo, làng Hương Phước thời xưa nay tương ứng với làng Xuân Phước (trước 7/2025: xã Quế Mỹ, huyện Quế Sơn), nay thuộc xã Quế Sơn Trung [1]. Cánh truông Vực Rắn xưa trải dọc theo vùng đồng bằng xen các dải đồi thấp thuộc khu vực hai xã Quế Mỹ và Quế Phú thuộc huyện Quế Sơn cũ [1].
Theo lời các bậc cao niên địa phương, đường truông xưa chạy dọc theo hành lang tuyến đường sắt Bắc – Nam và đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi ngày nay, nối liền hai huyện Quế Sơn (cũ) và Duy Xuyên (cũ) [1]. Quanh làng Hương Phước còn lưu giữ nhiều địa danh phái sinh từ cánh truông cổ như xứ Cửa Truông (dân gian cúng tế khấn Cửa Truông – Eo Gió xứ, nằm ở đoạn cuối làng An Xuân giáp đầu làng Hương Phước trên trục tỉnh lộ 611 hiện nay), đám ruộng Đồng Truông nằm kẹp giữa hai quả núi, và chợ Mới Truông dựng từ thời Pháp thuộc gần trạm gác ga Phước Chỉ [1].
Đứng tại trạm gác xe lửa nhìn về phía bắc có thể nhận ra con đường mòn xưa chạy kẹp giữa cánh rừng và chân núi Hòn Mồ [1]. Dòng suối Hòn Mồ từ ngọn núi này chảy qua làng rồi đổ vào sông Ly Ly ở phía nam [1]. Đi qua khỏi đường truông sẽ mở ra cánh đồng lớn thuộc hai xã Quế Phú và Quế Xuân (cũ) trải rộng đến bờ sông Bà Rén, chính là vết tích của xứ đại đồng điền Vực Rắn thời trước [1].
Tra cứu liên quan
- Vùng đất lân cận: xã Quế Sơn Trung, xã Quế Sơn, xã Duy Xuyên, xã Xuân Phú
- Lịch sử và di tích: huyện Quế Sơn lập năm 1836, sông Ly Ly
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường xã mới, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Ranh giới địa lý cụ thể của toàn bộ xứ đại đồng điền Vực Rắn trên bản đồ địa chính hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm rừng Hương Phước bị khai hoang triệt để chuyển thành khu dân cư và đất nông nghiệp [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm thành lập cụ thể của chợ Mới Truông thời Pháp thuộc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Truông Vực Rắn ở vùng đất Quảng Nam xưa”, 22/02/2026, https://baodanang.vn/truong-vuc-ran-o-vung-dat-quang-nam-xua-3325190.html, truy cập 23/10/2026.
