Theo bài giới thiệu công trình nghiên cứu “Quế Sơn, đất và người” trên Báo Đà Nẵng năm 2015, vùng đất Quế Sơn bước vào lịch sử Đại Việt từ mốc năm 1402 và chính thức thành lập huyện, mang tên Quế Sơn vào năm 1836 [1]. Thời phong kiến, đây là một trong 8 đơn vị hành chính cấp phủ, huyện của tỉnh Quảng Nam; trước tháng 7/2025 là một trong 18 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc địa bàn xã Quế Sơn và các xã lân cận của thành phố Đà Nẵng [1].
Các đợt di dân và khai phá từ sau năm 1402
Các tác giả Lê Thí, Phạm Úc và Trương Vũ Quỳnh đã dành nhiều năm nghiên cứu tài liệu kết hợp điền dã để biên soạn cuốn sách “Quế Sơn, đất và người” dày hơn 600 trang, gồm 6 chương, do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2015 [1]. Theo công trình này, đợt di cư đông đảo vào sinh sống tại vùng đất Quế Sơn diễn ra sau năm 1402, khi Hồ Hán Thương đưa quân tiến đánh lãnh thổ người Chiêm và lập 4 châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa [1]. Nhóm tác giả đã tiếp cận, khảo cứu gia phả của nhiều tộc họ đang cư trú ở Quế Sơn có lịch sử gần 600 năm, trùng khớp với cuộc di dân dưới thời Hồ Quý Ly [1].
Chứng cứ được sách dẫn ra cho luận điểm trên là ngôi mộ của tiền hiền Phạm Nhữ Dực (1319 – 1409) ở làng Đồng Tràm, xã Hương An cũ (nay thuộc xã Xuân Phú) [1]. Mộ được chôn vào năm 1409, thời điểm người Chiêm đã lấy lại vùng Thăng Hoa và phần phía nam châu Hóa (tức bắc Quảng Nam cũ) [1]. Cùng với Phạm Nhữ Dực, các con và cháu của ông là Phạm Đức Đề, Phạm Nhữ Dự cũng được an táng tại vùng Thăng Hoa; tộc Phạm chọn đất Quế Sơn làm quê hương thứ hai tại xứ Đàng Trong để khai phá, quy dân qua nhiều thế kỷ [1].
Đến năm 1471, lịch sử làng Nghi Sơn ở xã Quế Hiệp cũ (nay thuộc xã Quế Sơn Trung) ghi nhận thế hệ thứ hai đến định cư thực sự và trở thành tiền hiền của làng thuộc hai họ Lê, Đinh [1]. Những người này từ Nghi Lộc (Nghệ An) theo vua Lê đi bình Chiêm năm 1471, sau đó được triều đình yêu cầu ở lại khai khẩn vùng đất mới [1]. Dưới thời nhà Lê và thời các chúa Nguyễn, việc di cư vào Quế Sơn vẫn tiếp diễn; đợt di cư lớn nhất trong giai đoạn này được nhận định diễn ra vào cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, khi Nguyễn Hoàng vào trấn đất Thuận Hóa năm 1558 rồi kiêm quản xứ Quảng Nam năm 1570 [1].
Biến đổi hành chính, nhân vật và di tích
Từ khi lập huyện năm 1836, địa vực và ranh giới hành chính của Quế Sơn đã trải qua nhiều lần thay đổi qua thời phong kiến, giai đoạn thuộc Pháp, thời chính phủ Việt Nam Cộng hòa và lần tách huyện Nông Sơn sau này [1]. Trên địa bàn huyện cũ còn lưu giữ các giá trị văn hóa làng xã, nghề truyền thống và lễ hội dân gian mang nét giao thoa văn hóa Chăm – Việt [1].
Phần viết về nhân vật trong sách “Quế Sơn, đất và người” tập hợp tư liệu về hơn 50 người con của vùng đất này [1]. Thời kỳ đầu có Phạm Nhữ Dực, Phạm Nhữ Dự (1378 – 1434), “thượng tướng bình Chiêm” Phạm Nhữ Tăng cùng các hậu duệ tộc Phạm [1]. Tại làng Hương Quế (trước 7/2025 thuộc xã Quế Phú, huyện Quế Sơn; nay thuộc xã Xuân Phú), tiền hiền Nguyễn Văn Lang (hay Lãng) được xem là thủy tổ khai cơ của tộc Nguyễn; con trai ông là Nguyễn Ngọc Thanh theo phò Nguyễn Kim, được phong Chánh Đô đốc và là một trong tam vị tiền hiền của làng Hương Quế (xem đình thờ Tam vị tiền hiền Hương Quế) [1]. Các thế hệ sau có Thứ Phu Phan Văn Thuật, Hối Thúc Phan Quang, Nguyễn Mậu Hoán (một trong Tứ kiệt Quảng Nam), cùng các tướng lĩnh, nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà chính trị như Phan Khoang, Phan Du, Nguyễn Huy Chương, Hoàng Châu Ký, Nguyễn Xuân Phúc, Tường Linh, Ý Nhi và Hoàng Hương Việt [1].
Các địa danh, di tích văn hóa và lịch sử gắn với vùng đất Quế Sơn được sách khảo cứu gồm Đồng Tràm, Hương Quế, căn cứ Trung Lộc của cụ Hường Hiệu, chợ Đàng, Hòn Tàu (xem căn cứ Hòn Tàu), làng hát bội Đức Giáo và làng cổ Nghi Sơn [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Quế Sơn, xã Quế Sơn Trung, xã Xuân Phú
- Nhân vật và di tích: Phạm Nhữ Tăng, đình thờ Tam vị tiền hiền Hương Quế, căn cứ Hòn Tàu, Phan Quang, Phan Khoang, Phan Du, Nguyễn Huy Chương
Điều còn chưa rõ
- Bài báo chưa nêu chi tiết chiếu chỉ tháng, ngày thành lập huyện Quế Sơn năm 1836 dưới triều Minh Mạng, cũng như danh sách các tổng, xã trực thuộc huyện ở thời điểm mới lập [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các mốc năm cụ thể của từng lần điều chỉnh địa giới hành chính Quế Sơn qua thời Pháp thuộc, thời Việt Nam Cộng hòa và sau năm 1975 chưa được bài báo liệt kê chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Đất và người Quế Sơn”, 14/6/2015, https://baodanang.vn/dat-va-nguoi-que-son-3029027.html, truy cập 23/10/2026.