Võ Văn Đức là nhân vật quê Điện Bàn thi đỗ Đệ nhị giáp Võ tiến sĩ xuất thân tại khoa thi Hội võ đầu tiên của triều Nguyễn tổ chức năm 1865 [1]. Tên tuổi của ông được khắc trên văn bia tiến sĩ võ dựng ở bên trái sân Võ miếu tại kinh đô Huế [1].
Chế độ thi võ thời Nguyễn
Việc tuyển mộ và thi võ từ thời Lê sơ trở về trước diễn ra đơn giản, chưa đặt ra trường học và chưa tổ chức thi theo chương trình [1]. Đến năm Bảo Thái thứ 4 (1723) thời Lê Trung hưng, triều đình mới bàn định mở khoa thi võ định kỳ 3 năm một kỳ, gồm hai cấp là Sở cử tại các trấn và Bác cử tại kinh đô [1].
Dưới thời Nguyễn, vua Minh Mạng từ năm 1837 đã định ra phép thi võ cử gồm thi Hương vào các năm Dần, Tỵ, Thân, Hợi và thi Hội vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu [1]. Các đời vua Thiệu Trị và Tự Đức sau đó tiếp tục điều chỉnh và ban hành các quy định mới về việc tổ chức võ cử [1]. Nhà Nguyễn đã tổ chức được 8 kỳ thi Hương trong giai đoạn từ năm Thiệu Trị thứ 5 (1845) đến năm Tự Đức thứ 32 (1879), chọn đỗ hơn 200 Võ cử nhân [1].
Đến năm 1865 dưới thời vua Tự Đức, triều đình lần đầu tiên tổ chức khoa thi Hội lấy đỗ võ tiến sĩ [1]. Giai đoạn từ năm 1865 đến năm 1880 có 7 kỳ thi Hội được tổ chức, lấy đỗ 10 Võ tiến sĩ và 110 Võ phó bảng [1]. Triều đình nhà Nguyễn cho dựng hai văn bia đề tên những người thi đỗ ở hai bên tả hữu trước sân Võ miếu tại kinh thành Huế [1].
Đỗ tiến sĩ võ và làm quan ở Hải Dương
Võ Văn Đức sinh năm Tân Mão (1831), người xã Nông Sơn, tổng An Thới Thượng, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, tức làng Nông Sơn (trước 7/2025: xã Điện Phước, thị xã Điện Bàn), nay thuộc xã Điện Bàn Tây [1]. Năm Tự Đức thứ 8 (1855), ông thi đỗ Võ cử nhân [1]. Đến khoa thi năm 1865, ông 35 tuổi và đỗ Hội nguyên [1]. Trước khi đỗ tiến sĩ võ, ông đang thụ chức Chánh đội trưởng suất đội thất đội thuộc hữu cơ tỉnh Bình Định [1].
Về khoa thi năm 1865, sách Đại Nam thực lục ghi chép việc triều đình cử Đô thống Trung quân kiêm Chưởng Tiền quân, Tả quân Đoàn Thọ và Tả Tham tri bộ Lại là Phạm Phú Thứ làm Võ Giám thí đại thần [1]. Kỳ thi này cho Võ Văn Đức (nguyên Võ hội nguyên) đỗ Đệ nhị giáp Võ tiến sĩ xuất thân, Võ Văn Lương đỗ Đệ tam giáp đồng Võ tiến sĩ xuất thân, đồng thời lấy đỗ 6 Võ phó bảng [1]. Khoa thi võ tiến sĩ của nhà Nguyễn bắt đầu từ mốc này [1].
Theo tấm văn bia dựng bên trái sân Võ miếu tại Huế, Võ Văn Đức mang danh vị Đệ nhị giáp Võ tiến sĩ xuất thân [1]. Theo bài báo, ông là người đỗ tiến sĩ võ đầu tiên và đỗ cao nhất trong lịch sử võ cử triều Nguyễn [1]. Trong tác phẩm Giá Viên toàn tập, Phạm Phú Thứ chép rằng ông đã làm câu đối chúc mừng Võ Văn Đức đỗ Hoàng giáp trong kỳ thi Hội ban võ [1].
Sau khi đỗ đạt, Võ Văn Đức được triều đình thăng chức Phó Lãnh binh Hải Dương [1]. Dưới thời Nguyễn, Phó Lãnh binh là chức quan võ phò tá cho Lãnh binh trông coi công việc quân sự ở các tỉnh, mang hàm tòng tam phẩm [1].
Tra cứu liên quan
- Quê quán và địa bàn: xã Điện Bàn Tây, bảng tra phường, xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
- Nhân vật và khoa bảng: khoa bảng Điện Bàn, Phạm Phú Thứ, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm mất và nơi an táng của Võ Văn Đức chưa thấy nguồn bài báo ghi nhận [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hoạt động chỉ huy quân sự và các dấu mốc chức vụ tiếp theo của ông tại Hải Dương không được bài báo thuật lại [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Gia thế chi tiết và thân sinh của Võ Văn Đức ở làng Nông Sơn chưa có thông tin trong nguồn tư liệu đã đọc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Người Quảng Nam đỗ tiến sĩ võ”, 22/01/2017, https://baodanang.vn/nguoi-quang-nam-do-tien-si-vo-3034988.html, truy cập 23/10/2026.