Trước năm 1985, hiểu biết về Hội An chủ yếu dựa trên thư tịch, sử liệu và khảo sát thực địa; khảo cổ học hầu như chưa được triển khai tại đây. Từ chương trình nghiên cứu khởi động sau hội thảo năm 1985, các cuộc thám sát và khai quật đã mở ra một lớp tư liệu khác về lịch sử vùng cửa sông – ven biển [1].
Từ khảo sát đến khai quật
Tại hội thảo khoa học quốc gia về đô thị cổ Hội An tháng 7/1985, các nhà khoa học đề xuất chương trình nghiên cứu toàn diện; hoạt động khảo sát khảo cổ sau đó được triển khai chính thức [1]. Đến tháng 7/1989, đoàn khảo cổ thám sát năm điểm dựa trên cảnh quan và dấu vết các dòng chảy cổ [1].
Các điểm được báo cáo nhắc đến gồm Bàu Đà ở Cẩm Thanh; An Bang, Thanh Chiếm và Hậu Xá I ở khu vực Thanh Hà cũ; cùng địa điểm phía sau Hội quán Triều Châu [1]. Hiện nay, các địa chỉ thuộc Cẩm Thanh nằm ở phường Hội An Đông; các địa điểm Thanh Hà cũ thuộc phường Hội An Tây; khu phố cổ và địa điểm Cẩm Phô cũ thuộc phường Hội An [1].
Sa Huỳnh và các lớp văn hóa tiếp nối
Trong giai đoạn khảo sát 1993–1995, nhóm nghiên cứu thám sát và khai quật tại các khu mộ táng An Bang, Hậu Xá I, Hậu Xá II và Xuân Lâm; đồng thời khảo sát các di chỉ cư trú Hậu Xá I, Trảng Sỏi, Đồng Nà và Bàu Đà [1]. Báo cáo thống kê 73 chum trên diện tích 129 m², cùng đồ gốm, đồ trang sức, công cụ sắt, dọi xe chỉ và tiền đồng [1].
Ở các di chỉ cư trú, lớp dưới có gốm Sa Huỳnh và Sa Huỳnh – Chăm; lớp trên có gốm Chăm cùng đồ sứ từ nhiều khu vực [1]. Hội thảo khoa học năm 1995 thống nhất nhận định Hội An có dấu tích văn hóa Sa Huỳnh giai đoạn muộn, được bài nguồn ước tính cách ngày nay hơn 2.000 năm, và có sự chuyển tiếp sang văn hóa Champa [1].
Phố cổ và Cù Lao Chàm
Các cuộc thám sát trong phố cổ năm 1993 phát hiện dấu tích dân cư, kiến trúc từ thế kỷ XVIII–XX tại một số địa điểm phía nam đường Trần Phú; báo cáo cho biết chưa tìm thấy dấu vết phố cổ ở đây từ thế kỷ XVI–XVII [1]. Những đợt khai quật phía tây phố cổ năm 1994 lại cho thấy khu vực này từng là bãi sông vào thế kỷ XVI–XVII, sau đó có các lớp gốm sứ và dấu tích khu dân cư [1].
Trên Cù Lao Chàm, Bãi Ông có di chỉ được báo cáo định niên đại hơn 3.000 năm; lớp trên có dấu tích thế kỷ IX–X [1]. Bãi Làng có gốm Chăm, Islam và Nam Trung Quốc, được xếp niên đại thế kỷ VIII–X [1]. Giai đoạn 1997–1999, các cuộc khai quật tàu đắm ngoài khơi thu được hơn 278.000 hiện vật, chủ yếu là gốm Việt Nam, theo báo cáo được bài tổng quan dẫn [1]. Xem thêm Bãi Ông và Bãi Làng và tàu đắm Cù Lao Chàm.
Những kết quả này làm cơ sở cho các bảo tàng nhỏ về lịch sử – văn hóa, văn hóa Sa Huỳnh và gốm sứ mậu dịch ở Hội An [1]. Các báo cáo cũng đặt ra câu hỏi chưa khép lại về quá trình chuyển tiếp văn hóa Sa Huỳnh – Champa và vai trò của Hội An trong mạng lưới giao thương khu vực [1].
Tra cứu liên quan
- Hồ sơ từng địa điểm: Xuân Lâm, ruộng Đồng Cao, An Bang, Trảng Sỏi, Đồng Nà, Bàu Đà, các di chỉ trong phố cổ
- Di chỉ và di tích: Hậu Xá, Bãi Ông và Bãi Làng, tàu đắm Cù Lao Chàm
- Địa bàn đảo: hai xã đảo Tân Hiệp và Tam Hải
- Lịch sử địa phương: Hội An, thương cảng Faifo
Điều còn chưa rõ
- Bài tổng quan nêu một số nhận định niên đại và chuyển tiếp văn hóa dựa trên hội thảo, hiện vật và các kết quả khai quật; cần đối chiếu các báo cáo chuyên khảo của từng địa điểm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kết quả được tổng kết đến các chương trình nghiên cứu nêu trong bài, chưa phải kiểm kê đầy đủ mọi di chỉ khảo cổ ở Hội An [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Tổng quan về khảo cổ học ở Hội An”, 16/11/2016, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/tong-quan-ve-khao-co-hoc-o-hoi-an-291.html, truy cập 21/10/2026.
