Ở Côn Đảo, Huỳnh Thúc Kháng chép lại thơ và chuyện của các bạn tù. Cuốn sách ông viết từ những trang chép ấy, Thi tù tùng thoại, là tư liệu về những người tù chính trị của phong trào Duy Tân và vụ chống thuế năm 1908 [1].
Đỗ cao mà không làm quan
Năm 1900, ông đỗ đầu kỳ thi Hương, tức giải nguyên. Năm 1904, ông đỗ hoàng giáp khi 28 tuổi. Ông không ra làm quan mà dồn sức vào việc cứu nước [1].
Ông là bạn thân và đồng chí của Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp, hai người cùng xứ Quảng.
Mười ba năm
Vì tham gia phong trào Duy Tân và phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, ông bị bắt và đày ra Côn Đảo, từ 1908 đến 1921 mới được thả [1].
Trong tù, ông viết Mậu Thân dân biến ký; bản thảo không mang được về đất liền, nên về sau ông viết lại thành Trung Kỳ cự sưu ký, kể cuộc chống thuế ở mười tỉnh [1]. Vì những trang viết ấy, một nhà nghiên cứu ở Đại học Huế gọi ông là người chép sử của phong trào Duy Tân [1].
Nghị trường và tòa báo
Năm 1926, ông được cử làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Sau khi đối đầu với viên khâm sứ Pháp Jabouille, ông từ chức [1].
Ông lập báo Tiếng Dân ở Huế, làm chủ nhiệm kiêm chủ bút từ năm 1927 đến năm 1943 [1].
Những năm cuối
Sau Cách mạng tháng Tám, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Năm 1946, trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, ông được trao quyền Chủ tịch Chính phủ [1]. Ông mất ngày 21/4/1947 [1].
Điều còn chưa rõ
Bài này mới ghi các mốc chính theo một bài tạp chí. Nơi ông mất, nơi an táng, và tình trạng ngôi nhà lưu niệm ở quê ông chưa được ghi vì chưa có nguồn đã mở.
Ít người biết
- Ông chính là người viết tiểu sử Trần Quý Cáp để khắc lên bia mộ bạn [1].
- Bản thảo đầu tiên về vụ chống thuế bị bỏ lại ở Côn Đảo [1].
- Ông làm báo lâu hơn thời gian ông ở tù: mười sáu năm so với mười ba năm [1].
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Tất Thắng, “Huỳnh Thúc Kháng – người chép sử của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 127, số 6A, 2018, tr. 167–173, https://jos.hueuni.edu.vn/index.php/hujos-ssh/article/download/4414/481/14357, truy cập 11/10/2026.