Ở Cấm Mít, làng Cẩm Toại, một cuộc khai quật kéo dài ba tháng năm 2012 đã làm lộ ra quần thể Chăm gồm ba tháp liền kề, tháp cổng và dấu vết một nhà dài. Các hố thiêng ở trung tâm tháp không chứa nhiều hiện vật như dự kiến, để lại câu hỏi về việc chúng có thể đã bị đào phá từ trước.[1]
Dấu vết của một quần thể đền tháp
Khu vực Cấm Mít là một gò đất cao hơn vùng xung quanh, từng trồng mít và không có dân cư sinh sống. Bài báo mô tả diện tích gò hơn 1 ha, nơi có nhiều dấu tích Chăm. Từ các hiện vật được cho là đưa từ Cấm Mít về đình làng Cẩm Toại, đình Bồ Bản và nhà dân lân cận, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng tổ chức khảo cứu vào năm 2000 và 2009.[1]
Năm 2012, bảo tàng phối hợp với Bảo tàng Lịch sử quốc gia khai quật trong ba tháng. Nhóm khảo cổ phát hiện dấu tích ba tháp nằm cạnh nhau, một tháp cổng và một nhà dài. Khu vực có tường bao chu vi khoảng 160 m, dài 44 m và rộng 36 m. Bài báo cho biết đợt khai quật tìm thấy khoảng 600 hiện vật, trong đó 132 hiện vật còn nguyên dạng; một số được đưa về bảo tàng ở Đà Nẵng và Hà Nội để trưng bày hoặc bảo quản.[1]
Ba tháp và các hố thiêng
Tháp Giữa có quy mô lớn nhất trong cụm, được định niên đại khoảng thế kỷ 10. Hai tháp Bắc và Nam nằm đối xứng qua tháp Giữa, tạo thành trục Bắc – Nam; nguồn định niên đại hai tháp này vào khoảng thế kỷ 13 – 14. Cả ba tháp đều có hố thiêng ở trung tâm, dạng hình thang.[1]
Tháp Cổng nằm phía đông tháp Giữa và là lối vào duy nhất của khu đền tháp theo mô tả trong bài. Ở phía tây là dấu vết nền móng tiền đường. Các nhà khảo cổ tìm thấy nét kiến trúc được bài báo so sánh với Mỹ Sơn E3, E7, cụm tháp Bình Lâm và Bánh Ít.[1] Có thể đặt phát hiện này trong bối cảnh các dấu tích Champa trên đất Đà Nẵng, nhưng niên đại của từng bộ phận tại Cấm Mít vẫn là nhận định của nguồn được dẫn.[1]
Câu hỏi về những hiện vật vắng mặt
Trong các hố thiêng thường có thể gặp vật liệu quý hoặc chum đựng tro cốt, theo phần giải thích của bài báo. Nhưng khi khai quật ba hố thiêng ở Cấm Mít, các nhà nghiên cứu không tìm thấy nhiều hiện vật thuộc những nhóm đó. Từ khoảng trống này, họ đặt giả thuyết các hố đã bị đào phá trước đó; người đào, thời điểm và mục đích chưa được xác định.[1]
Địa chỉ cũ trong bài báo là xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang.[1] Theo bảng tra phường xã, xã Hòa Phong cũ nay thuộc xã Hòa Vang.[2] Các địa điểm liên quan để tra cứu thêm gồm di tích Chăm Phong Lệ, đình Quá Giáng và tháp Chiên Đàn.
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: đình Cẩm Toại.
- Tra thêm: Lâm Quang Thự (người làng Cẩm Toại).
- Địa giới: xã Hòa Vang, bảng tra phường xã Đà Nẵng
- Di tích Chăm: Phong Lệ, Quá Giáng, Chiên Đàn, Mỹ Sơn
Điều còn chưa rõ
- Bài báo nêu niên đại dự đoán cho quần thể từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 14, dựa trên so sánh kiến trúc; chưa có kết luận cụ thể hơn trong nguồn.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Giả thuyết các hố thiêng bị đào phá chưa xác định được ai thực hiện, vào lúc nào và với mục đích gì.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di tích Chăm làng Cẩm Toại”, 19/12/2021, https://baodanang.vn/di-tich-cham-lang-cam-toai-3233968.html, truy cập 23/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 23/10/2026.