Ở Hội An, lực lượng khởi nghĩa chiếm kho súng và các cơ quan đầu não trong ngày 18/8/1945. Đà Nẵng giành chính quyền muộn hơn, vào sáng 26/8, sau khi Ủy ban khởi nghĩa thành phố phát lệnh [1]. Hai mốc thời gian cho thấy cuộc Tổng khởi nghĩa ở vùng đất nay thuộc thành phố Đà Nẵng diễn ra theo những nhịp khác nhau.
Quyết định khởi nghĩa ở Quảng Nam
Tháng 6/1945, Tỉnh ủy Quảng Nam họp mở rộng tại nhà ông Nguyễn Kế ở làng Vân Trai, xã Tam Hiệp, Núi Thành. Trong cuộc họp ngày 12 và 13/8 tại nhà ông Ưng Tòng ở thôn Khương Mỹ, tin Nhật Hoàng đầu hàng Đồng Minh được báo về từ Đà Nẵng. Đêm 13/8, cuộc họp chuyển đến nhà Nguyễn Chiến; sáng hôm sau, các đại biểu quyết định thành lập Ủy ban Bạo động giành chính quyền gồm 17 người [1].
Ủy ban phân công thành viên về các địa phương chuẩn bị khởi nghĩa. Tối 14/8, cơ quan thường trực chuyển đến nhà ông Tú Vân ở làng Bích Trâm, xã Điện Hòa, Điện Bàn. Tại đây, Nguyễn Văn Ưng, người phụ trách khởi nghĩa Hội An, xin cho địa phương hành động sớm. Thường trực Tỉnh ủy đồng ý [1].
Hội An giành chính quyền ngày 18/8
Võ Toàn được cử xuống hỗ trợ Hội An và ký lệnh khởi nghĩa vào đêm 17/8. Lực lượng tự vệ đã được tổ chức thành các tiểu đội, trung đội. Một cơ sở binh vận báo rằng Tỉnh trưởng Tôn Thất Giáng nhận tối hậu thư yêu cầu giao chính quyền; binh lính tại đồn Bảo an khóa kho súng [1].
Lực lượng khởi nghĩa quyết định chiếm đồn Bảo an trước. Người dân từ Kim Bồng, Thanh Hà cùng cư dân nội thị tập trung, còn tự vệ lấy được 125 khẩu súng [1]. Lúc 3 giờ sáng 18/8, hàng nghìn người bao vây Tòa Khâm sứ, Tỉnh đường, bốt cảnh sát, kho bạc và bệnh viện. Ban Khởi nghĩa tuyên bố chính quyền thuộc về nhân dân; Tôn Thất Giáng tuyên bố đầu hàng [1].
Sau đó, Võ Toàn kể việc ổn định trật tự và đưa tiền bạc, tài liệu lên Duy Xuyên theo kế hoạch của Tỉnh ủy. Trên đường, ông bàn việc huy động người dân giành chính quyền tại Phủ đường Điện Bàn, rồi tiếp tục đi Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ và Tiên Phước [1].
Đà Nẵng khởi nghĩa ngày 26/8
Ở Đà Nẵng, Huỳnh Ngọc Huệ trực tiếp phụ trách khởi nghĩa. Tối 16/8, Thành bộ Việt Minh Thành Thái họp và bầu Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời thành phố, do Lê Văn Hiến làm Chủ tịch. Đến tối 25/8, khi Lê Văn Hiến từ Quảng Ngãi trở về, Ủy ban khởi nghĩa quyết định phát lệnh khởi nghĩa toàn thành phố vào sáng hôm sau [1].
Đúng 8 giờ sáng 26/8, tiếng còi thành phố vang lên và các lực lượng đã bố trí trước đó đồng loạt hành động. Một cuộc mít tinh trước Tòa Thị chính tuyên bố chính quyền cách mạng thuộc về nhân dân. Sáng 28/8, mít tinh tại sân vận động Chi Lăng mừng thắng lợi; Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời thành Thái Phiên ra mắt người dân [1].
Hai mốc, hai nhịp khởi nghĩa
Bài báo phân biệt rõ thời điểm ở hai nơi: Hội An giành chính quyền ngày 18/8, còn Đà Nẵng phát lệnh và nổi dậy ngày 26/8/1945 [1]. Tư liệu mô tả Hội An có sự chuẩn bị tại chỗ và được Thường trực Tỉnh ủy chấp thuận hành động trước; ở Đà Nẵng, quyết định được đưa ra sau khi Lê Văn Hiến trở về thành phố [1].
Đến ngày 2/9, tại Hội An diễn ra mít tinh mừng thắng lợi và ra mắt Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Quảng Nam. Bài báo ước tính hơn 10 vạn người từ các phủ, huyện, thị tập trung tại Hội An, nhưng không nêu cách thống kê con số này [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: nhà ông Ung Tòng, nơi Tỉnh ủy Quảng Nam họp tháng 8/1945.
- Địa giới sau sáp nhập: Đà Nẵng sau sáp nhập, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
- Hội An: phường Hội An, phố Hội An
- Bối cảnh lịch sử: Đà Nẵng giai đoạn 1945 – 1975, Quảng Nam – Đà Nẵng qua các lần chia tách và hợp nhất
Điều còn chưa rõ
- Bài báo thuật lại ký ức về sự kiện năm 1945, nhưng đoạn tư liệu không dẫn hồ sơ lưu trữ hay công trình nghiên cứu gốc để đối chiếu các chi tiết và con số [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn ghi các địa điểm theo đơn vị cũ như xã Tam Hiệp, xã Điện Hòa, Điện Bàn và Núi Thành; chưa xác định được từng địa điểm cụ thể trong các xã, phường hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Ký ức những ngày khởi nghĩa”, 19/08/2023, https://baodanang.vn/ky-uc-nhung-ngay-khoi-nghia-3035136.html, truy cập 23/10/2026.