Phan Thành Tài đi qua ba chặng đời được ghi lại trong hồ sơ thành phố: dạy học ở Nghĩa thục Diên Phong, tham gia phong trào Duy tân, rồi hoạt động trong cuộc khởi nghĩa năm 1916. Ông sinh tại làng Bảo An, nay thuộc xã Gò Nổi, Đà Nẵng [1].
Từ Bảo An đến công việc dạy học
Phan Thành Tài sinh năm Mậu Dần 1878, hiệu Đạt Đức. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng ở làng Bảo An; thân sinh là Phan Thành Tích, người đỗ cử nhân năm 1888 [1]. Địa danh Bảo An được nguồn đặt trong khu vực xã Điện Quang, huyện Điện Bàn trước đây, nay thuộc xã Gò Nổi [1].
Thuở nhỏ, ông học chữ Nho, sau đó học quốc ngữ và tiếng Pháp tại Đà Nẵng [1]. Năm 1899, ông được bổ làm thông ngôn tại dinh Tổng đốc Bình Phú, đơn vị mà nguồn giải thích gồm Bình Định và Phú Yên. Tiếp đó, ông làm thông phán ở Bác cổ học viện Nam Kỳ tại Sài Gòn. Công việc này không kéo dài; ông sớm rời chức vụ và trở về quê [1].
Nghĩa thục Diên Phong và phong trào Duy tân
Trong giai đoạn 1902 – 1908, Phan Thành Tài tham gia phong trào Duy tân. Ông làm hiệu trưởng đồng thời dạy quốc ngữ và tiếng Pháp tại Nghĩa thục Diên Phong, đặt ở làng Phong Thử. Bài giới thiệu của thành phố xếp Diên Phong vào nhóm những nghĩa thục lớn của Quảng Nam thời kỳ đó [1].
Khi chính quyền Pháp đàn áp những người chủ chốt của phong trào Duy tân, ông thoát khỏi đợt bắt bớ [1]. Nguồn không nêu hoạt động của ông trong những năm ngay sau đó [1].
Vai trò trong cuộc khởi nghĩa năm 1916
Nguồn ghi ông thuộc lớp người tiên phong của Việt Nam Quang phục hội ở Trung Kỳ, sau đó trở thành một nhân vật chủ chốt trong cuộc khởi nghĩa năm 1916 dưới danh nghĩa vua Duy Tân. Cuộc khởi nghĩa do Trần Cao Vân và Thái Phiên lãnh đạo [1].
Theo kế hoạch được bài viết thuật lại, cuộc khởi nghĩa dự kiến bắt đầu lúc một giờ sáng ngày 3/5/1916, với Huế là trung tâm. Tại Quảng Nam, Phan Thành Tài cùng Đỗ Tự phụ trách; tại Quảng Ngãi là Lê Ngung [1]. Kế hoạch bị lộ trước ngày hành động và nhà chức trách Pháp tiến hành đàn áp. Vua Duy Tân bị bắt ngày 6/5 cùng Trần Cao Vân và Thái Phiên; nhà vua bị giam rồi đày đến đảo Réunion, còn Trần Cao Vân và Thái Phiên bị xử chém tại pháp trường An Hòa, gần Huế [1].
Phan Thành Tài trốn lên vùng núi Quảng Nam. Một người Cơ Tu tên U They cưu mang và che giấu ông; sau đó ông bị bắt. Nguồn ghi ông bị xử chém ngày 9/6/1916 tại bến sông cạnh chợ Vĩnh Điện [1]. Đây là địa điểm hành hình được nêu riêng cho ông; bài viết không nói đó là cùng pháp trường An Hòa nơi Trần Cao Vân và Thái Phiên bị xử [1].
Di ngôn và dấu tích tên đường
Bài giới thiệu cho biết ông để lại một số bài thơ, trong đó có bài “Di ngôn” sáng tác trước khi bị xử chém. Bài thơ gửi lời cho người con và nhắc đến ước vọng tự do [1].
Ở Đà Nẵng có đường Phan Thành Tài. Nguồn mô tả tuyến đường dài 270 m, rộng 4 m, nối đường 2 Tháng 9 với nút giao Trưng Nữ Vương – Núi Thành; bài viết ghi địa chỉ theo quận Hải Châu trước đây [1]. Chi tiết này ghi nhận việc đặt tên đường, không cung cấp thêm thông tin về thời điểm đặt tên [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: làng Phú Bông và họ Trương.
- Quê quán: xã Gò Nổi, phường Điện Bàn
- Phong trào và nhân vật: Trần Cao Vân và Thái Phiên, phong trào chống sưu thuế Quảng Nam năm 1908
- Nhân vật liên quan trong lịch sử: Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu
Điều còn chưa rõ
- Bài nguồn không cung cấp ngày sinh cụ thể, gia đình riêng hoặc chức vụ chính thức của Phan Thành Tài ngoài vai trò tại Nghĩa thục Diên Phong [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa điểm bến sông cạnh chợ Vĩnh Điện được nguồn nêu là nơi hành hình, nhưng chưa xác định cụ thể vị trí hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không nêu ngày mất ngoài năm 1916 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài nguồn không ghi năm con đường Phan Thành Tài được đặt tên [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Phan Thành Tài (1878 – 1916)”, 14/3/2012, https://danang.gov.vn/vi/w/phan-thanh-tai-1878-1916-i, truy cập 23/10/2026.