Ngày 10/3/1908, hơn hai trăm nông dân Đại Lộc cầm đơn có chữ ký của hương lý kéo lên huyện xin giảm xâu [2]. Viên tri huyện không giải quyết mà báo lên tỉnh rằng dân tụ họp mưu phiến loạn. Từ đó, một cuộc xin xâu thành cuộc chống thuế của cả tỉnh, rồi của cả Trung Kỳ [2].
Vì sao là Quảng Nam
Bài nghiên cứu của Trương Công Huỳnh Kỳ và Lê Thị Hoài Thanh nêu gánh nặng cụ thể của người Quảng Nam: ngoài thuế điền tăng dần từ năm 1898, họ phải đi xâu đào sông để chở than từ mỏ Nông Sơn ra Đà Nẵng, đắp đường tới mỏ vàng Bồng Miêu, đắp đường từ Đà Nẵng lên Tây Nguyên. Trong số ngày xâu, chỉ hai ngày dành cho việc làng, tám ngày cho việc công [2]. Cũng theo bài này, tư tưởng Duy Tân khi ấy đã đi vào dân chúng [2].
Quanh tòa công sứ Hội An
Sau ngày 10/3, người biểu tình kéo về tòa công sứ Pháp ở Hội An. Họ ăn mặc rách rưới để tỏ sự đồng lòng, thay phiên nhau vây tòa sứ nhiều lớp trong ngoài, lót mo cau vào lưng và dưới nón để đỡ roi của lính; một số người chuyên lo tiếp lương thực [2]. Trong công điện ngày 31/3/1908 gửi Toàn quyền Đông Dương, Khâm sứ Trung Kỳ tả một đoàn năm, sáu trăm người vượt rào, tìm cách tràn vào văn phòng công sứ để đòi thả những người cầm đầu đã bị bắt [2].
Ngoài Hội An, ngày 20/3/1908 một đoàn biểu tình kéo đến dinh Tổng đốc Hồ Đắc Trung; ngày 22/3, tri phủ Điện Bàn bị dân bao vây; sau đó đến lượt các phủ Thăng Bình, Tam Kỳ, Duy Xuyên [2].
Lan khắp Trung Kỳ
Từ Quảng Nam, khẩu hiệu và cách đấu tranh được lặp lại ở các tỉnh khác. Quảng Ngãi, tỉnh giáp ranh, hưởng ứng sớm nhất; tới tháng 4/1908, biểu tình đã nổ ra ở Thừa Thiên [2]. Huỳnh Thúc Kháng về sau viết rằng cuộc “cự sưu” cuốn hơn mười tỉnh, từ Thanh Hóa đến Bình Thuận [2]. Báo Pháp luật Việt Nam, trong một bài về tính “hay cãi” của người Quảng, coi đây là lần người Quảng Nam “cãi lại” chính quyền thực dân [1].
Những người bị bắt
Phong trào bị đàn áp. Các bài khác trên trang này, mỗi bài có nguồn riêng, đã ghi số phận của những người đứng đầu phong trào Duy Tân ở Quảng Nam:
- Phan Châu Trinh bị bắt và đày ra Côn Đảo.
- Huỳnh Thúc Kháng bị đày Côn Đảo từ 1908 đến 1921; trong tù ông viết *Mậu Thân dân biến ký*, về sau viết lại thành *Trung Kỳ cự sưu ký*.
- Trần Quý Cáp bị xử tử ở Khánh Hòa năm 1908.
- Ông Ích Đường, cháu nội Ông Ích Khiêm, bị hành quyết ở tuổi hai mươi tư.
Điều còn chưa rõ
- Phong trào kết thúc khi nào: nguồn đã mở không ghi mốc.
- Số người chết, bị bắt trong toàn phong trào.
- Quan hệ tổ chức giữa phong trào chống thuế và phong trào Duy Tân: các nhà Duy Tân khởi xướng hay chỉ ảnh hưởng? Cần sách nghiên cứu, trong đó có chính *Trung Kỳ cự sưu ký*.
Ít người biết
- Người biểu tình lót mo cau vào lưng và dưới nón để đỡ roi [2].
- Trong mười ngày xâu, chỉ hai ngày là cho việc làng [2].
Nguồn tham khảo
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Quảng Nam hay cãi”, 3/4/2010, https://baophapluat.vn/quang-nam-hay-cai-post46400.html, truy cập 11/10/2026.
- Trương Công Huỳnh Kỳ, Lê Thị Hoài Thanh, “Ảnh hưởng của phong trào chống thuế ở Quảng Nam năm 1908 đến các tỉnh Trung Kỳ”, Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế, tập 65, số 2 (2025), tr. 176–180, https://tckhgd.dhsphue.edu.vn/index.php/jse/article/download/68/56/187, truy cập 11/10/2026.