Trong sách *Phủ biên tạp lục* soạn năm 1776, Lê Quý Đôn đã ghi chép lộ trình đi qua các xã Hương Ly, Hương Lộc, Hương Tuyền, quán Cát, quán Liễu Trì để đến xã Hà Lam mất một ngày đường [1]. Vùng đất có tên gọi từ hàng trăm năm trước ấy trước tháng 7/2025 là thị trấn Hà Lam, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng [1].
Nguồn gốc tên gọi và địa giới xưa
Theo bài viết trên Báo Đà Nẵng, sử sách chưa ghi rõ thời điểm xác lập danh xưng Hà Lam [1]. Gia phả các tộc họ tại địa phương chép rằng thủy tổ từ phủ Hà Hoa (Hà Ba), xứ Nghệ An (nay thuộc vùng Kỳ Anh, Hà Tĩnh) theo vua Nam tiến từ hàng trăm năm trước rồi dừng lại quần cư, lập làng [1].
Về ý nghĩa tên làng, có thuyết cho rằng chữ “Hà” lấy từ tên phủ Hà Hoa (Hà Ba), nơi phát tích của các vị thủy tổ trước khi vào Nam lập nghiệp [1]. Có thuyết dựa theo gia phả tộc Võ Văn ở làng Hà Lam, cho rằng buổi đầu đất này còn hoang vu, cây cối rậm rạp, chưa có xã hiệu; khi quy dân lập ấp, tiền nhân thấy cảnh nước chảy, hoa sen nên lấy hai chữ đầu trong câu “Lam điền chủng ngọc/ Hà Hoa (Ba) hương viễn” để đặt tên xã hiệu là Hà Lam [1]. Lại có thuyết theo gia phả tộc Nguyễn Đức cho rằng thủy tổ thấy nơi đây có khe nước chảy và đồng ruộng xanh màu chàm nên đặt là Hà Lam [1].
Sau ghi chép năm 1776 trong *Phủ biên tạp lục*, địa bạ triều Gia Long (điều tra giai đoạn 1805 – 1836) ghi Hà Lam xã thuộc tổng Phú Mỹ Trung, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, dinh Quảng Nam [1]. Đến năm 1841, khi vua Thiệu Trị lên ngôi, phủ Thăng Hoa mới đổi thành Thăng Bình vì kỵ húy tên mẹ vua là Thuận Đức Nhân hoàng hậu Hồ Thị Hoa; như vậy tên gọi Hà Lam đã xuất hiện từ lâu trước danh xưng Thăng Bình [1].
Vùng đất khoa bảng và dấu ấn văn hóa
Thời nhà Nguyễn, làng Hà Lam có 1 phó bảng, 5 cử nhân và 14 tú tài [1]. Trong đó có một gia đình khoa bảng nhiều đời gồm các ông Nguyễn Đạo, Nguyễn Tạo, Nguyễn Thuật, Nguyễn Duật, Nguyễn Chức, Nguyễn Suyền và Nguyễn Kính [1]. Nổi bật trong gia tộc này là Hà Đình Nguyễn Thuật, người đỗ Phó bảng năm 1868, làm Thượng thư 3 bộ, từng đi sứ Trung Quốc và được vua Thành Thái ban lời khen “xứng đáng làm mẫu mực cho vạn thế” [1].
Để ghi công các bậc hiền tài và chấn hưng việc học của làng, Văn thánh Hà Lam (xem thêm văn thánh Thăng Bình) được dựng lên vào những năm đầu thế kỷ 19 [1]. Công trình này được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh vào năm 2019 [1].
Hà Lam còn là nơi nhà văn Nguyễn Nhật Ánh sống từ nhỏ cho đến năm 14 tuổi, trước khi ông chuyển vào Tam Kỳ vào đầu năm lớp 10 [1]. Thị trấn này cùng những địa điểm như cầu và bàu Hà Kiều, bàu sen, cây đa, ngôi chùa, mái trường trở thành bối cảnh trong truyện dài *Cây chuối non đi giày xanh* (NXB Trẻ) của ông [1].
Danh xưng Hà Lam sau đợt sáp nhập năm 2025
Khi sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Hà Lam cũ sáp nhập với các xã Bình Nguyên, Bình Quý và Bình Phục để lập xã Thăng Bình mới [1]. Sau sáp nhập, chính quyền xã quyết định đổi tên các tổ dân phố của thị trấn Hà Lam cũ thành các thôn đánh số thứ tự 1, 2, 3… [1].
Trong khi đó, tại các xã cũ cùng sáp nhập, những tên thôn như Thanh Ly, Liễu Trì, Liễu Thạnh, Quý Thạnh, Quý Xuân, Quý Phước, Tất Viên, Ngọc Sơn vẫn được giữ nguyên và chỉ gắn thêm số thứ tự hoặc phương hướng [1]. Ở cùng huyện Thăng Bình cũ, tên thôn Đồng Dương của xã Bình Định cũ cũng từng được chọn đặt cho xã Đồng Dương mới (hợp nhất từ ba xã Bình Định, Bình Trị, Bình Lãnh), còn danh xưng Hà Lam thì không còn xuất hiện trong tên xã hay tên thôn trên bản đồ hành chính [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được 1954.
- Hành chính và địa danh: bảng tra phường xã, quận huyện cũ thuộc phường xã nào, làng Tiên Châu
- Khoa bảng và nhân vật: khoa bảng Điện Bàn, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm thành lập cụ thể của làng Hà Lam và niên đại chính xác của các bản gia phả tộc Võ Văn, tộc Nguyễn Đức chưa được nêu trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ họ tên, khoa thi của 5 cử nhân và 14 tú tài người Hà Lam thời Nguyễn chưa được bài báo liệt kê [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số bộ mà Nguyễn Thuật từng giữ chức Thượng thư có sự khác biệt giữa các tài liệu: bài báo về Hà Lam ghi ông làm Thượng thư 3 bộ [1], trong khi nguồn khác viết về chuyến đi Hương Cảng ghi ông từng giữ chức Thượng thư ở cả 6 bộ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Hà Lam, nổi chìm danh phận…”, 16/11/2025, https://baodanang.vn/ha-lam-noi-chim-danh-phan-3310202.html, truy cập 23/10/2026.