Trong đời sống truyền thống của người Bh’noong (một nhánh thuộc dân tộc Giẻ Triêng) ở vùng núi huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ, chiếc ná gỗ được gọi là pa nếng [1]. Không chỉ là công cụ phòng thân và săn bắn trước kia, cách chọn gỗ theo hướng mặt trời lặn để vót cánh ná pa nếng còn lưu giữ nhiều kinh nghiệm rừng núi của cư dân bản địa [1].
Vai trò của chiếc pa nếng trong đời sống cũ
Trước đây, khi sống ở vùng rừng núi cao và hẻo lánh thuộc huyện Phước Sơn cũ, người Bh’noong chế tác chiếc pa nếng để phòng thân trước thú dữ, bảo vệ làng và ngăn thú rừng phá hoại nhà cửa, hoa màu trên nương rẫy [1]. Đàn ông Bh’noong cũng dùng pa nếng để săn bắn sóc, dúi, chim hoặc các loài thú lớn nhằm kiếm thêm thức ăn hằng ngày [1].
Theo tập tục truyền thống được Báo Đà Nẵng ghi nhận năm 2022, các bé trai người Bh’noong từ nhỏ đã được người lớn hướng dẫn cách làm ná và dẫn vào rừng làm quen với kỹ năng săn bắn [1]. Trong quan niệm cũ của cộng đồng, nam giới đến tuổi trưởng thành có sức khỏe và tài bắn ná giỏi sẽ được các cô gái trong làng chọn làm chồng [1].
Chọn gỗ theo hướng mặt trời lặn
Theo tư liệu điền dã dân tộc học và lời kể của ông Trần Văn Kiên (người dân ở thôn 1, xã Phước Công cũ, nay thuộc xã Phước Chánh), mỗi bộ phận của chiếc pa nếng đòi hỏi một loại vật liệu riêng lấy từ rừng [1]:
- Cánh ná: làm bằng gỗ cây cà chick, tức cây pơ mu (loài cây cũng phân bố tập trung tại rừng pơ mu Tây Giang) [1]. Gỗ cà chick có thớ thẳng đều, không có mắt gỗ, dẻo dai, đàn hồi tốt, chịu được mưa nắng mà không cong vênh hay mối mọt [1]. Loài cây này không mọc ở ven sông suối ẩm ướt mà mọc hai bên núi đá dưới tán rừng rậm, người tìm gỗ có khi phải đi rừng từ 2 đến 3 ngày mới gặp [1]. Khi chọn được cây có đường kính cỡ bắp chân người lớn, thợ làm ná dùng rìu hoặc rựa chặt vào thân cây ở phía mặt trời lặn để đánh dấu, không chọn phía mặt trời mọc [1]. Sau khi hạ cây và cắt thành từng đoạn dài khoảng 6 gang tay (trên 1 m) trở lên, họ bổ đôi khúc gỗ và chỉ lấy nửa thân cây nằm về hướng mặt trời lặn, bỏ nửa hướng mặt trời mọc [1].
- Thân ná: làm từ cây hưh yal (gỗ dỗi) [1]. Theo kinh nghiệm của người Bh’noong, gỗ dỗi có mùi thơm tự nhiên giúp người đi săn tránh bị thú rừng phát hiện [1].
- Dây ná và mũi tên: làm từ cây wâyq miêr (cây giang) [1]. Cây giang chọn làm dây ná phải có lóng thẳng, không quá già cũng không quá non, không bị kiến đục lỗ, không bị sam hay cụt ngọn để khi kéo căng không bị đứt [1]. Riêng mũi tên phải chọn từ cây giang thật già và thẳng [1].
Tất cả nguyên liệu gỗ và giang sau khi mang về nhà đều được đặt lên giàn bếp hong cho thật khô trước khi chế tác [1].
Kỹ thuật chế tác cánh ná, thân ná và tên bắn
Vào mùa mưa khi nhàn rỗi việc nương rẫy, đàn ông Bh’noong thường tụ họp làm ná và truyền dạy kỹ thuật cho nhau [1]. Theo ông Trần Văn Kiên, công đoạn khó và mất nhiều thời gian nhất là vót cánh ná: người thợ phải hơ gỗ trên lửa rồi dùng dao cạo, uốn và trau chuốt từng nhát sao cho hai bên cánh thật cân đối [1]. Nếu làm sai kỹ thuật, ná bắn sẽ lệch mục tiêu hoặc gãy cánh khi kéo dây [1]. Tùy theo thể lực của người dùng, cánh ná có độ dài khác nhau; loại ná của thanh niên khỏe mạnh dùng để săn mang, nai, sơn dương, heo rừng có cánh ná dài hơn 1 m và thân ná dài 55 – 60 cm [1].
Thân ná có tiết diện hình chữ nhật và thon nhỏ dần về phía đuôi [1]. Ở mặt trên thân ná, người thợ xẻ một rãnh thẳng kéo dài từ đầu thân đến vị trí lẫy ná để làm đường ngắm và giữ mũi tên đi thẳng [1]. Cách đuôi thân ná khoảng một gang tay (20 cm), người ta khoét một lỗ nhỏ để lắp lẫy ná (cò ná) làm bằng gỗ dỗi, móng chân trâu, bò hoặc sừng sơn dương [1].
Để làm dây ná, người thợ chẻ cây giang, vót mỏng chỉ lấy phần cật ngoài; hai đầu cọng giang được tước thành nhiều sợi nhỏ rồi dùng hai bàn tay xe săn lại tạo thành vòng khuyên cài vào hai đầu cánh ná [1]. Mũi tên được vót tròn đều từ cật giang già với đường kính cỡ ngón tay út trẻ em, chiều dài từ 40 – 50 cm tùy theo kích thước thân ná [1].
Tín ngưỡng đi săn và việc gìn giữ kỷ vật hiện nay
Người Bh’noong theo tín ngưỡng đa thần; trước kia mỗi khi săn được thú rừng, họ thường lấy huyết con thú bôi lên cánh ná với mong muốn thần linh phù hộ cho mũi tên không bay lạc trúng người, các thành viên trong nhà khỏe mạnh và những chuyến đi sau thuận lợi [1].
Hiện nay, do các loài động vật hoang dã đã được đưa vào danh mục bảo vệ nên đàn ông Bh’noong ở vùng Phước Sơn cũ không còn dùng pa nếng để săn bắn thú rừng [1]. Trong cộng đồng vẫn còn nhiều người biết bắn ná, nhưng số người nắm vững kỹ thuật làm ná chuẩn xác chỉ còn rất ít [1]. Các gia đình người Bh’noong hiện giữ chiếc pa nếng trong nhà như một kỷ vật truyền thống của dân tộc mình [1].
Tra cứu liên quan
- Văn hóa Giẻ Triêng – Bh’noong: người Giẻ Triêng, ngày hội văn hóa Bh’noong, đinh tút và nghệ thuật dân gian Giẻ Triêng
- Địa bàn: xã Phước Chánh, xã Khâm Đức
Điều còn chưa rõ
- Trong bài báo gốc có một chi tiết diễn đạt chưa thống nhất về kích thước cánh ná: đoạn đầu ghi chặt khúc gỗ dài “khoảng 6 gang tay (tầm trên 1 mét)”, nhưng đoạn sau lại in là “cánh ná dài cả gang tay (hơn 1m)” (nhiều khả năng chữ “cả” là lỗi in từ số 6 gang tay) [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng nghệ nhân người Bh’noong tại xã Phước Chánh và các xã lân cận hiện còn khả năng chế tác hoàn chỉnh một chiếc pa nếng sau thời điểm bài báo năm 2022 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cách thức chế tác chi tiết phần đuôi mũi tên (cánh tên) và mũi nhọn của tên bắn chưa được mô tả cụ thể trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Sơn Gia Phúc, “Người Bh’noong nhớ chiếc pa nếng”, Báo Đà Nẵng, 6/11/2022, https://baodanang.vn/nguoi-bh-noong-nho-chiec-pa-neng-3235052.html, truy cập 23/10/2026.