Di chỉ khảo cổ học vườn đình Khuê Bắc nằm trong khuôn viên đình làng Khuê Bắc, dưới chân núi Kim Sơn thuộc quần thể Ngũ Hành Sơn (trước 7/2025 thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn; nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn) [1][2]. Di chỉ nhìn ra dòng sông Cổ Cò, được khai quật lần đầu vào năm 2001 và tiếp tục mở rộng khai quật vào năm 2015 [1][2]. Các đợt thám sát và khai quật đã làm xuất lộ hai tầng văn hóa sớm muộn, gồm dấu tích cư dân tiền Sa Huỳnh ở lớp dưới và văn hóa Champa sớm ở lớp trên [1][2].
Các đợt khai quật tại vườn đình Khuê Bắc
Đình làng Khuê Bắc nằm dưới chân núi Kim Sơn, quay mặt về hướng tây bắc nhìn ra sông Cổ Cò [2]. Ngôi đình được xây dựng vào đầu thế kỷ XVIII bằng tranh tre vách nứa, đến thời vua Đồng Khánh (1885 – 1888) được xây lại bằng gạch với quy mô 5 gian, 4 mái [2]. Theo hồ sơ lưu tại Bảo tàng Đà Nẵng, khuôn viên đình rộng 8.687 m2 [2]. Đến ngày 14/12/2010, UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quyết định số 9726/QĐ-UBND công nhận đình Khuê Bắc là Di tích Lịch sử – văn hóa cấp thành phố [2].
Tháng 4/2001, đoàn cán bộ của Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Bảo tàng Đà Nẵng tiến hành khai quật khảo cổ tại vườn đình Khuê Bắc, phát hiện nhiều hiện vật tiền Sa Huỳnh và Champa [2]. Đến năm 2015, Trung tâm Quản lý di sản thành phố Đà Nẵng tiếp tục phối hợp với Viện Khảo cổ học mở đợt khai quật thứ hai [1]. Đợt này được thực hiện theo Quyết định 1314/QĐ-BVHTTDL từ ngày 25/4/2015 đến ngày 30/6/2015 do Thạc sĩ Phạm Văn Triệu chủ trì [1]. Hố khai quật năm 2015 có diện tích 100 m2 (5 m x 20 m), nằm cách hố khai quật năm 2001 khoảng 10 m về hướng nam [1]. Mục tiêu đợt khai quật nhằm xác định lại giá trị địa tầng, làm rõ địa hình trước khi người Sa Huỳnh cư trú và tìm kiếm mối liên kết chuyển tiếp từ văn hóa Sa Huỳnh lên Champa [1].
Địa tầng hai lớp văn hóa và hiện vật phát hiện
Kết quả khai quật xác định địa tầng tại di chỉ vườn đình Khuê Bắc gồm hai lớp văn hóa sớm muộn xếp chồng lên nhau [1]. Lớp dưới mang tính chất di chỉ cư trú xen mộ táng thuộc thời kỳ tiền Sa Huỳnh, có niên đại cách ngày nay khoảng 2.500 – 3.000 năm theo công bố của Viện Khảo cổ học [1], hoặc 3.000 – 3.500 năm theo Báo Đà Nẵng [2]. Di vật thu được ở lớp này gồm công cụ đá như rìu, bàn mài, hòn kê, hòn đập; các loại đá nguyên liệu màu trắng đục, vàng trắng, nâu xám, xanh xám; đá nguyên liệu chế tác đồ trang sức màu nâu đỏ, nâu đen, nâu đỏ đen cùng số lượng lớn mảnh gốm [2].
Lớp trên là tầng văn hóa Champa sớm có niên đại vào khoảng thế kỷ II và III sau Công nguyên [1][2]. Tại điểm khai quật Hố I (kích thước 6 m x 8 m), các hiện vật Champa sớm được ghi nhận mang nhiều nét tương đồng với tầng văn hóa Trà Kiệu và Gò Cấm ở huyện Duy Xuyên cũ (nay thuộc xã Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ) [2]. Tuy nhiên, các hiện vật Champa ở đây bị phá hủy nghiêm trọng và chỉ còn lại vết tích [2]. Dấu tích điêu khắc và văn hóa Champa trên địa bàn thành phố hiện được trưng bày tập trung tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
Bên cạnh hai lớp văn hóa chính, lớp trên cùng của đợt khai quật năm 2015 còn phát hiện các hiện vật tiền đồng mang niên hiệu Nguyên Phong thời Tống và muộn nhất là Hồng Vũ thời Minh, đi kèm các mảnh đồ gốm sứ [1]. Những hiện vật này phản ánh hoạt động giao thương của thương nhân Trung Quốc qua khu vực ven sông Cổ Cò vào khoảng thế kỷ XVII – XVIII [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh và di tích lân cận: phường Ngũ Hành Sơn, Ngũ Hành Sơn, động Huyền Không
- Tuyến đường thủy: sông Cổ Cò, sông Hàn
- Di tích và nghiên cứu liên quan: Bảo tàng Đà Nẵng, Bảo tàng Điêu khắc Chăm, xã Duy Xuyên
Điều còn chưa rõ
- Niên đại lớp tiền Sa Huỳnh có sự khác biệt giữa hai tài liệu: thông báo của Viện Khảo cổ học ghi 2.500 – 3.000 năm cách ngày nay, trong khi bài viết trên Báo Đà Nẵng ghi 3.000 – 3.500 năm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông báo của Viện Khảo cổ học ghi đồng tiền “thời Hồng Vũ (Minh Thành Tổ)”, nhưng niên hiệu Hồng Vũ thuộc triều Minh Thái Tổ (Chu Nguyên Chương), cần đối chiếu lại bản giám định hiện vật gốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mức độ bảo tồn hiện trạng hố khai quật và khu vườn đình sau đợt nghiên cứu năm 2015 chưa được bài báo cập nhật chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Viện Khảo cổ học, “Khai quật di chỉ khảo cổ học vườn đình Khuê Bắc (Đà Nẵng)”, 01/06/2015, http://khaocohoc.gov.vn/khai-quat-di-chi-khao-co-hoc-vuon-dinh-khue-bac-da-nang, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Dấu tích xưa ở đình Khuê Bắc”, 08/10/2023, https://baodanang.vn/dau-tich-xua-o-dinh-khue-bac-3236353.html, truy cập 23/10/2026.