Cụ Đốc Ấm, tên khai sinh là Lê Ấm, được biết đến là một nhà giáo và là người lập nên đồn điền Phước Sơn tại vùng đất Hiệp Đức [1][2]. Ông là con rể của chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh và là thân sinh nhà văn Phan Tứ [1][2][3].
Thân thế và thời gian dạy học
Lê Ấm sinh năm 1898 trong một gia đình khá giả tại làng Gia Cát, nay thuộc xã Quế Sơn [1][2]. Ông là con thứ năm trong số tám người con của thầy giáo Nho học Lê Tự [2]. Sau khi học trường làng, ông ra Huế học tập, đỗ tú tài toàn phần rồi ra Hà Nội học lấy bằng cử nhân [2]. Ông được bổ chức Đốc học và đi dạy ở Nghệ An, sau đó về Huế làm giáo sư tại Trường Quốc tử giám [1][2][3].
Năm 1922, ông kết hôn với bà Phan Thị Châu Liên, con gái đầu của chí sĩ Phan Châu Trinh [1][2][3]. Do có xu hướng ủng hộ phong trào yêu nước, ông bị triều đình nhà Nguyễn điều chuyển khỏi kinh đô Huế vào làm Đốc học tại Trường Quốc học Quy Nhơn [1][2]. Vợ chồng ông sinh được bảy người con, gồm sáu con gái và một con trai là Lê Khâm (tức nhà văn Phan Tứ) [1][2].
Xây dựng đồn điền Phước Sơn
Khoảng năm 1935, sau nhiều năm tích cóp tiền dạy học, cụ Lê Ấm tìm đến làng Phước Sơn (trước 7/2025 thuộc thị trấn Tân Bình, huyện Hiệp Đức; nay thuộc xã Hiệp Đức) để khai khẩn lập đồn điền [1][2][3]. Đất đồn điền gồm một phần mua lại của người dân và một phần thuê mướn nhân công khai phá [2]. Tại đây, cơ sở phát triển trồng lúa nước, các loại cây như cau, mít, chè, quế, sa nhân, dầu trẩu, đồng thời mở lò nung gạch ngói và chăn nuôi trâu, bò, dê [2].
Khu trung tâm điều hành đồn điền có ngôi nhà ở khung gỗ, tường xây bằng đá núi với mạch hồ bằng vôi và vữa nhớt cây bời lời [2]. Bên cạnh là dãy nhà bếp lớn cho người làm công, hệ thống kho chứa thóc và vỏ quế, cơ sở chế biến chè, bộng ép dầu trẩu, chuồng gia súc và lò gạch [2]. Quy định bảo vệ cây rừng trong đồn điền rất nghiêm ngặt, người tự ý đốn hạ cây xanh sẽ bị phạt tiền hoặc phạt lao công giẫy cỏ [2]. Việc trông coi đồn điền ban đầu được giao cho người chị gái là bà Lê Thị Bích cùng người con gái đầu là bà Lê Thị Khoách quản lý thường xuyên, còn ông Lê Ấm thi thoảng cưỡi ngựa từ Quy Nhơn về kiểm tra [2]. Các con của ông cũng thường về sinh hoạt tại đây vào các dịp nghỉ hè [1].
Hoạt động trong hai cuộc kháng chiến
Đầu năm 1946, khi cuộc chiến tranh chống Pháp lan rộng, gia đình ông rời Quy Nhơn về sinh sống tại đồn điền Phước Sơn và ông trực tiếp điều hành mọi hoạt động [2]. Đồn điền trở thành cơ sở tiếp tế lương thực, thực phẩm và nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng như Cao Đình Trung, Phạm Gạo, Lương Văn Giới [2]. Người con gái là Lê Thị Kim Chi từng dùng thuốc tây chữa bệnh cho cán bộ hoạt động bí mật [2]. Các con của ông sau đó lần lượt thoát ly tham gia kháng chiến [2].
Năm 1957, chính quyền Ngô Đình Diệm thuyết phục gia đình ông chuyển về sinh sống tại số nhà 60 (nay là số 72) đường Phan Châu Trinh, Đà Nẵng, thuộc địa bàn phường Hải Châu [2]. Tại Đà Nẵng, ông làm Hiệu trưởng Trường cấp 2 Dục Đức tại Vĩnh Điện (nay thuộc phường Điện Bàn) [2]. Ngôi nhà ở Đà Nẵng tiếp tục là nơi nuôi giấu cán bộ; vợ ông cùng các con gái và cháu in ấn tài liệu, truyền đơn, may cờ và chuyển hàng hóa, thuốc men lên vùng giải phóng [2]. Năm 1973, con gái Lê Thị Khoách và cháu Nguyễn Thị Thảo từng bị bắt giam rồi được thả tự do [2].
Cụ Lê Ấm qua đời năm 1976 sau một thời gian lâm bệnh [2]. Tên của ông sau này được đặt cho một tuyến đường tại địa phương [2].
Tra cứu liên quan
- Xem thêm: đình làng Gia Cát.
- Gia đình: Phan Châu Trinh, nhóm danh nhân xứ Quảng.
- Địa bàn liên quan: xã Quế Sơn, xã Hiệp Đức, phường Điện Bàn, phường Hải Châu.
Điều còn chưa rõ
- Nơi sinh và quê quán: Nguồn 1 và 2 ghi cụ sinh tại làng Gia Cát, xã Quế Phong (nay thuộc xã Quế Sơn) [1][2], trong khi bài viết ở nguồn 3 ghi quê làng Phước Sơn, thị trấn Tân Bình, Hiệp Đức [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bằng cấp và nơi học: Nguồn 2 ghi ông ra Hà Nội học lấy bằng cử nhân [2], nguồn 1 ghi tốt nghiệp cử nhân [1], còn nguồn 3 ghi tốt nghiệp đại học có bằng cử nhân nhưng không nêu tên trường [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm mất: Chỉ có nguồn 2 ghi ông mất năm 1976 [2], nguồn 1 và 3 không đề cập năm mất [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dấu tích đồn điền hiện nay: Bài báo năm 2022 cho biết khu vực trung tâm điều hành cũ bên kia khe Bà Ấm trở thành trang trại của cá nhân [2], chưa rõ hiện trạng các công trình gốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Làng Phước Sơn và tuổi thơ nhà văn Phan Tứ”, 21/01/2024, https://baodanang.vn/lang-phuoc-son-va-tuoi-tho-nha-van-phan-tu-3128748.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Người con rể của chí sĩ Phan Châu Trinh”, 17/07/2022, https://baodanang.vn/nguoi-con-re-cua-chi-si-phan-chau-trinh-3034786.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Nhiều tư liệu quý từ \”Hiệp Đức sự kiện và nhân vật\””, 10/06/2022, https://baodanang.vn/nhieu-tu-lieu-quy-tu-hiep-duc-su-kien-va-nhan-vat-3059509.html, truy cập 23/10/2026.
