Nhà thờ tộc Nguyễn Tường, còn gọi là dinh Ông Lớn hoặc Nguyễn Tường Từ Đường, tọa lạc tại phường Hội An (trước 7/2025: phường Cẩm Phô, thành phố Hội An) [1][3]. Di tích vốn là quan dinh của Binh bộ Thượng thư Nguyễn Tường Vân dưới triều Nguyễn [1][3]. Đây cũng là nơi phát tích và lưu giữ nhiều kỷ vật của các tác giả chủ chốt sáng lập nhóm Tự lực văn đoàn [1][2].
Vị trí và nguồn gốc dòng họ
Nhà thờ tộc Nguyễn Tường nằm trong ngõ trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, cách Chùa Cầu không xa [1][3]. Mặt tiền công trình quay theo hướng Nam – Tây Nam, sân trước hẹp do bị nhà số 10 Nguyễn Thị Minh Khai án ngữ [3].
Cụ tổ lập nghiệp tại đây là Nguyễn Tường Vân (1774 – 1822), gốc người Quảng Ngãi, từng làm quan từ thời vua Gia Long rồi chuyển gia đình về cư ngụ tại Hội An [3]. Đến năm Minh Mạng thứ 1 (1820), ông được thăng chức Binh bộ Thượng thư [2]. Ngôi nhà do ông khởi dựng nên dân gian quen gọi là “dinh ông Lớn” [1][3]. Con trưởng của ông là Nguyễn Tường Vĩnh, đỗ Phó bảng thứ nhất khoa Mậu Tuất (1838), giữ chức Tuần vũ Định Tường và Hà Lâm viện thị giảng học sĩ dưới triều vua Thiệu Trị [1][3]. Con trai thứ hai là Nguyễn Tường Phổ đỗ Tiến sĩ năm Nhâm Dần (1842) thời Thiệu Trị, từng làm Hàn lâm viện biên tu, Tri phủ Hoằng An, Tri phủ Tân An, Giáo thọ phủ Điện Bàn và Quyền Đốc học Hải Dương [1] (xem thêm nho sĩ xứ Quảng dạy vua triều Nguyễn).
Tiến sĩ Nguyễn Tường Phổ là cụ cố của ba anh em nhà văn: Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh), Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo) và Nguyễn Tường Lân (Thạch Lam) [1]. Năm 1933, Nhất Linh cùng các em và bạn văn chương thành lập Tự lực văn đoàn [2]. Nhóm xuất bản tuần báo châm biếm *Phong Hóa*, tiếp đến các báo *Ngày Nay*, *Việt Nam*, *Văn hóa Việt Nam*, khởi xướng phong trào Thơ Mới và dòng tiểu thuyết lãng mạn hiện đại trước khi tan rã vào khoảng năm 1942 [2]. Sau này, Nhất Linh từng làm Chủ tịch đầu tiên của Hội Văn bút Việt Nam; ông qua đời tại Sài Gòn năm 1960 và đến năm 2001, phần mộ của hai vợ chồng được con cháu đưa về an táng tại nghĩa trang Hội An [2].
Đặc điểm kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc gỗ
Theo lý lịch di tích lập năm 1992, công trình hiện còn được phỏng đoán xây dựng vào thế kỷ XIX dựa theo phong cách kiến trúc và ghi chép trùng tu [3], trong khi Báo Văn Hóa ghi năm khởi dựng cụ thể là 1806 [1]. Nhà thờ được tôn tạo lần đầu vào năm Duy Tân thứ 3 (1909) [1][3]. Năm 2005, công trình được Nhà nước hỗ trợ 75% kinh phí để trùng tu, phần còn lại do dòng họ đóng góp [1].
Ngôi nhà có kết cấu ba gian hai chái, nền móng xây đá vuông tôn cao 1 m so với mặt đường, mái lợp ngói âm dương phủ rêu phong, bờ nóc và bờ hồi đắp vữa uốn lượn [3]. Bậc tam cấp dẫn lên hiên rộng khoảng 1 m, hai đầu hồi xây tường nhô ra che chắn [3]. Ngăn giữa hiên và nội thất là hệ thống ba bộ cửa “thượng song hạ bản”, mỗi bộ bốn cánh [3]. Toàn bộ chi tiết chạm khắc hoa văn trên hệ vì kèo do những người thợ thuộc làng mộc Kim Bồng trực tiếp chế tác [2].
Khung vì kèo mái trước của công trình có sự tích hợp nhiều giải pháp kết cấu trên ba lòng nhà [3]: – Lòng nhất dựng hệ vì kèo “cột trốn kẻ chuyền” đặt trên cột, thanh trính liên kết kiểu khung cụi [3]. – Lòng nhì dùng vì kèo “chồng rường giả thủ” với chi tiết giả thủ đẽo hình quả bầu, đấu hình quả bí, hai đầu rường chạm nổi hình đầu giao [3]. Mái sau lòng nhì là mái giả, kết nối trực tiếp với mái trước của lòng nhất [3]. – Lòng ba theo lối mái thừa lưu (vì vỏ cua) chạm thủng hoa văn hoa sen kết [3]. – Mái sau của ngôi nhà giữ hệ thống kẻ chuyền xuyên suốt từ lòng nhất xuống lòng ba [3]. Cách phối hợp các dạng vì kèo này giúp mở rộng khẩu độ mặt bằng mà không bị gò bó [3].
Di vật Hán Nôm và tủ sách Tự lực văn đoàn
Nhà thờ bảo quản hàng trăm văn bản Hán Nôm từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX, gồm gia phả, hành thuật quan trường, văn bằng, chiếu chỉ và thơ văn đối liên [1]. Vào năm 1992, người trông coi ngôi nhà giữ 21 bản văn tự chữ Hán gồm sắc chiếu liên quan đến các bậc tiền nhân [3]. Bên cạnh đó, từ đường còn lưu giữ bức hoành phi sơn đen chữ vàng ghi tên chữ từ đường mang niên đại Bảo Đại, một cặp liễn gỗ sơn đen chữ vàng, chân dung Thượng thư Nguyễn Tường Vân vẽ bằng mực tàu có tô màu và tám hộp bài vị tổ tiên [3]. Cuốn gia phả gốc của họ Nguyễn Tường do một nhánh tộc họ giữ tại Túy Loan, thuộc xã Hòa Vang cũ [3].
Từ cuối năm 2013, di tích được đưa vào tuyến tham quan của phố cổ Hội An [1][2]. Không gian bên trong trưng bày các tủ sách của Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo với nhiều tác phẩm như *Đoạn tuyệt*, *Gió đầu mùa*, *Trước vành móng ngựa*, *Hồn bướm mơ tiên*, *Con đường sáng*, *Nửa chừng xuân* [1][2]. Tại đây còn trưng bày các bức tranh mực tàu vẽ trên giấy dó của Nhất Linh, tranh phác thảo phố huyện Hải Dương của Thạch Lam, cùng thủ bút của Thế Lữ, Xuân Diệu, Khái Hưng [1][2]. Trung bình mỗi năm nhà thờ phát hành khoảng 800 cuốn sách cho bạn đọc và du khách tìm hiểu văn chương [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: phường Hội An
- Di tích cùng khu phố cổ: phố cổ Hội An, Chùa Cầu
- Công trình tín ngưỡng dòng họ: nhà thờ tộc Trương
- Làng nghề mộc: làng mộc Kim Bồng
- Giáo dục khoa cử xưa: nho sĩ xứ Quảng dạy vua triều Nguyễn
- Địa bàn liên quan nhánh họ giữ gia phả: xã Hòa Vang
Điều còn chưa rõ
- Năm dựng chính xác của ngôi nhà: Báo Văn Hóa ghi năm 1806, trong khi lý lịch di tích năm 1992 ghi năm dựng không rõ và chỉ đoán định vào thế kỷ XIX qua phong cách kiến trúc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa chỉ đánh số nhà: Hồ sơ di tích năm 1992 ghi số 10/19 Nguyễn Thị Minh Khai, còn bài báo năm 2023 ghi số 8/2 Nguyễn Thị Minh Khai [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số đời định cư tại Hội An: Hồ sơ năm 1992 ghi tộc họ truyền được 8 đời ở Hội An, trong khi bài báo năm 2023 dẫn lời ông Nguyễn Tường Hưng là hậu duệ đời thứ 12 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Định danh loại hình xếp hạng năm 2008: Báo Văn Hóa ghi “di tích văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh”, Báo Đà Nẵng ghi “di tích lịch sử cấp tỉnh” [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Khánh Chi, “Dấu ấn ‘Tự lực văn đoàn’ nơi nhà thờ tộc”, Báo Văn Hóa, 17/7/2023, https://baovanhoa.vn/di-san/dau-an-tu-luc-van-doan-noi-nha-tho-toc-66694.html, truy cập 23/10/2026.
- Trung Phước, “3 nhà văn dòng họ Nguyễn Tường…”, Báo Đà Nẵng, 27/4/2014, https://baodanang.vn/3-nha-van-dong-ho-nguyen-tuong-3029406.html, truy cập 23/10/2026.
- Ban Quản lý Di tích Hội An, “Lý lịch di tích: Nhà thờ tộc Nguyễn Tường Dinh Ông Lớn”, 16/4/1992, https://hoianheritage.net/uploads/download/nha-tho-toc-nguyen-tuong-cam-pho.pdf, truy cập 23/10/2026.
