Cây nêu và bộ gu là các biểu tượng nghi lễ truyền thống trong các dịp Tết mùa, lễ cúng giỗ tổ tiên và tế cúng thần linh của người Co ở Trà My [2]. Nghi lễ dựng cây nêu và bộ gu của người Co tại huyện Bắc Trà My cũ (nay thuộc địa bàn các xã phía tây Đà Nẵng như xã Trà Liên) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015 [1][2]. Cây nêu đóng vai trò trung tâm nghi lễ ngoài trời, trong khi bộ gu là trọng tâm cúng tế bên trong nhà dài [2].
Phân loại và cấu tạo cây nêu
Theo lời các già làng người Co, cây nêu hoàn chỉnh có chiều cao trung bình từ 5 m đến 9 m, được chuẩn bị trong thời gian hàng tháng trời với sự tham gia của nhiều người có kinh nghiệm chế tác [2]. Người Co phân chia cây nêu thành ba loại phục vụ các mục đích nghi lễ khác nhau [2]: – Cây nêu Ô zô: dùng trong nghi lễ cúng giỗ ông bà tổ tiên [2]. – Cây nêu Ô rát: dựng trong lễ ăn trâu lá, phục vụ cúng các vị thần sông, thần suối và thần núi [2]. – Cây nêu Ô cờ trấu: dựng trong lễ ăn trâu huê, phục vụ cúng thần trời, thần đất và thần nước [2].
Bên cạnh đó, trong các đợt trình diễn phục dựng, đồng bào còn giới thiệu các mẫu cây nêu như cây nêu phướn và cây nêu bắp chuối [1]. Cây nêu được đặt tại khoảng sân ngoài trời, là tâm điểm cho toàn bộ tiến trình cúng tế và các hoạt động cộng đồng quanh lễ hội [2].
Bộ gu và không gian cúng tế trong nhà
Song hành với cây nêu ở ngoài sân, bộ gu là tâm điểm của các nghi thức cúng tế diễn ra bên trong nhà của người Co [2]. Bộ gu thường được làm bằng gỗ, chạm khắc các mô thức trang trí truyền thống của tộc người [1][2].
Trước khi tiến hành treo bộ gu vào vị trí trên trần hoặc cột nhà, người Co phải thực hiện các nghi lễ xin phép và cúng bái thần linh tương tự như các bước chuẩn bị khi dựng cây nêu ở bên ngoài [2]. Nghệ thuật trang trí trên cây nêu kết hợp cùng bộ gu tạo thành một chỉnh thể mỹ thuật dân gian đã được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia [1][2].
Nghi thức dựng nêu và sinh hoạt lễ hội đi kèm
Quy trình dựng cây nêu được tiến hành qua hai lần cúng lễ theo phong tục cổ truyền [2]. Sau khi hoàn thành việc chuẩn bị cây nêu và chọn ngày lành tháng tốt, người Co làm lễ cúng xin phép lần thứ nhất [2]. Lễ vật cúng lần đầu gồm nông sản như gạo nếp và các con vật sống như heo, gà để kính báo tổ tiên cùng các thần linh [2]. Kết thúc nghi thức cúng lần đầu, dân làng mới tiến hành chôn cột dựng đứng cây nêu ngoài sân [2]. Ngay sau đó, các con vật tế được mổ thịt, nấu chín để thực hiện tuần cúng thứ hai dâng lên thần linh, tổ tiên, rồi dùng để thiết đãi khách và cộng đồng tham dự [2].
Không gian quanh cây nêu cũng là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa dân gian như múa ka đấu và trình diễn đấu chiêng đôi [1]. Nhạc cụ sử dụng trong tiết mục đấu chiêng gồm hai chiếc chiêng (gồm chiêng vợ và chiêng chồng, gọi là chếch) do hai người sử dụng đối đáp nhau, cùng một chiếc trống (gọi là a-gơl) do người thứ ba giữ nhịp [1]. Lối diễn xướng cồng chiêng kết hợp động tác vận động hình thể mang dáng dấp thể thao và thượng võ [1].
Địa bàn cư trú và công tác bảo tồn
Về số lượng cư dân, số liệu dẫn lại từ các bài báo có sự chênh lệch qua các đợt thống kê. Theo phát biểu của Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My năm 2015, toàn tỉnh Quảng Nam cũ có hơn 5.300 người Co, riêng huyện Bắc Trà My có khoảng 4.000 người định cư quanh dãy núi Răng Cưa thuộc các xã Trà Nú, Trà Kót và Trà Giáp [2]. Trong khi đó, bài báo năm 2017 trên Báo Đà Nẵng ghi nhận dân tộc Co có dân số trên cả nước dưới 30.000 người, trong đó tỉnh Quảng Ngãi có hơn 24.500 người (chủ yếu ở huyện Trà Bồng và Tây Trà cũ); phần thuộc tỉnh Quảng Nam cũ có khoảng 4.500 người, phần lớn cư trú tại Trà Kót, Trà Giáp, Trà Nú (nay thuộc xã Trà Liên), một số ít tại xã Tiên Lập và các xã Tam Sơn, Tam Trà [1].
Do nghệ thuật diễn xướng cồng chiêng gắn với nghi lễ từng có thời kỳ bị mai một tại địa phương, từ tháng 9/2016 chính quyền huyện Bắc Trà My cũ đã mời các nghệ nhân từ huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi) sang truyền dạy kỹ thuật đánh chiêng đôi cho 15 thanh niên người Co tại hai xã Trà Nú và Trà Kót [1].
Tra cứu liên quan
- Dân tộc học: người Co ở Trà My
- Di sản diễn xướng gắn liền: nghệ thuật đấu chiêng và trống chiêng của người Co ở Bắc Trà My
- Địa bàn cư trú: xã Trà Liên, huyện cũ xã Trà My
- Bảng đổi đơn vị hành chính: bảng tra phường, xã mới của Đà Nẵng, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Số liệu dân số người Co tại tỉnh Quảng Nam cũ có độ lệch giữa bài báo năm 2015 (hơn 5.300 người) và bài báo năm 2017 (khoảng 4.500 người) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cấu tạo chi tiết về hoa văn trang trí trên các bộ gu bằng gỗ và sự khác biệt giữa các mẫu gu chưa được nêu cụ thể trong nguồn báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Tấn Vịnh, “Chiêng đối đáp của người Co”, Báo Đà Nẵng, 20/08/2017, https://baodanang.vn/chieng-doi-dap-cua-nguoi-co-3028261.html, truy cập 23/10/2026.
- Quốc Việt, “Nghi lễ dựng cây Nêu và bộ Gu được công nhận Di sản phi vật thể quốc gia”, Báo Nhân Dân, 04/08/2015, https://nhandan.vn/nghi-le-dung-cay-neu-va-bo-gu-duoc-cong-nhan-di-san-phi-vat-the-quoc-gia-post239164.html, truy cập 23/10/2026.