Trận tiến công đồn Ngũ Giáp diễn ra vào lúc 12 giờ trưa ngày 14/7/1966 tại làng Ngũ Giáp, nay thuộc địa bàn phường An Thắng (trước tháng 7/2025: xã Điện Thắng Nam, thị xã Điện Bàn) [1][2]. Trận đánh do lực lượng bộ đội địa phương và du kích thực hiện bằng phương án cải trang thành nông dân kéo xe bò chở phân chuồng [1]. Địa điểm này đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh và khánh thành công viên di tích vào năm 2024 [1][2].
Vị trí và bối cảnh đồn Ngũ Giáp
Theo Báo Đà Nẵng, đồn Ngũ Giáp được lập từ thời kháng chiến chống Pháp [1][2]. Một bài viết cho biết đồn do quân Pháp đóng vào năm 1947 tại làng Ngũ Giáp [1], trong khi bài viết khác ghi đồn được đóng vào tháng 8/1948 tại khu vườn nhà ông Hương Sen nằm cạnh bờ nam sông Thanh Quýt và phía tây quốc lộ 1 [2]. Vị trí này nằm trên trục đường giao thông chính nối Đà Nẵng với Vĩnh Điện [1][2]. Trước đó, vào ngày 15/1/1950, lực lượng vũ trang địa phương từng tập kích tiêu diệt đồn này trong vòng 10 phút rồi rút lui [2].
Bước sang giai đoạn chiến tranh tiếp theo, đồn Ngũ Giáp được củng cố thành căn cứ kiên cố thuộc hệ thống phòng ngự của quận lỵ Điện Bàn, với 8 lớp rào kẽm gai, bố trí bãi mìn dày đặc, một trận địa cối 81mm và quân số có thời điểm lên đến hơn một đại đội lính địa phương quân [1][2]. Cuối năm 1965, quân Mỹ và lực lượng đồng minh triển khai phản công chiến lược mùa khô 1965 – 1966, tăng cường các cuộc càn quét tại vùng nông thôn Điện Bàn [1]. Tháng 1/1966, Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Đà và Huyện ủy Điện Bàn chủ trương tổ chức các đợt tiến công nhằm vào hệ thống đồn bốt trên địa bàn [1].
Phương án cải trang xe bò và tổ chức lực lượng
Phương án đánh đồn giữa ban ngày bằng xe bò do ông Trần Hân (bí danh Trần Út, sinh năm 1932 tại làng Viêm Tây, Huyện ủy viên kiêm Chính trị viên Huyện đội) đề xuất và được các cấp phê duyệt [1]. Ban chỉ huy giao trách nhiệm tiến công cho Đại đội 1 bộ đội địa phương huyện phối hợp cùng lực lượng du kích các xã Điện Thắng và Điện An, dưới sự chỉ huy trực tiếp của Hồ Hy (Đại đội trưởng) và Trần Kỳ (Xã đội trưởng Điện Thắng) [1].
Lực lượng tham gia trận đánh được phân chia thành ba bộ phận [1]:
- Bộ phận tiến công chủ yếu: Gồm 18 người (9 bộ đội và 9 du kích, trong đó có 5 nữ) do Trần Kỳ chỉ huy [1]. Bộ phận này lập sa bàn tập luyện tại thôn Viêm Tây, cải trang thành người dân lao động đi làm đồng [1]. Toàn đội sử dụng ba chiếc xe bò chở phân chuồng ra đồng bón lúa, mỗi xe do một người kéo và một người đẩy [1]. Dưới mỗi thùng xe bò giấu ba bộ đội cùng một du kích, phía trên phủ tấm cót tre rồi xúc phân chuồng lên ngụy trang [1]. Đội hình tập kết tại nhà ông Củng ở thôn Viêm Tây, cách đồn khoảng 2 km [1].
- Bộ phận chặn viện: Sử dụng một trung đội kết hợp với du kích xã Điện An, bố trí trận địa phục kích ở thôn Phong Nhất và thôn Phong Nhị nhằm sẵn sàng đánh chặn lực lượng cứu viện từ hướng Vĩnh Điện [1].
- Bộ phận kiểm soát đường cơ động: Do du kích xã Điện Thắng đảm nhận, bí mật ém quân ở khu vực Bồ Mưng để chốt chặn giao thông trên quốc lộ 1 khi trận đánh nổ ra, với sự hỗ trợ canh gác của cơ sở mật và quần chúng [1].
Diễn biến trưa ngày 14/7/1966
Lúc 11 giờ 30 phút ngày 14/7/1966, đội hình xe bò xuất phát từ điểm tập kết [1]. Đúng 12 giờ trưa, đoàn xe tiến đến đồn Ngũ Giáp: chiếc xe thứ nhất vượt qua cổng chính đến gần lô cốt phía nam, chiếc thứ hai dừng ngay trước cổng, chiếc thứ ba áp sát lô cốt phía bắc [1]. Lập tức, lực lượng bên trong các thùng xe đạp cót tre bật dậy nổ súng [1]. Trần Kỳ ra lệnh hạ lính gác rồi chỉ huy phá cổng, dùng tiểu liên và lựu đạn đánh thẳng vào trong đồn [1].
Quân đối phương trên vọng gác ném lựu đạn xuống khiến hai chiến sĩ thương vong, trong đó Xã đội trưởng Trần Kỳ hy sinh [1]. Ngay sau đó, đồng chí Nguyễn Thị Tranh lên thay quyền chỉ huy các tổ tiếp tục chiến đấu [1]. Bị tấn công bất ngờ, một số lính phòng thủ bỏ lô cốt và công sự nhảy qua hàng rào tháo chạy nhưng bị lực lượng bên ngoài chặn bắt [1]. Đồng thời, chốt chặn ở khu vực Bồ Mưng tiến hành khóa đường giao thông trên tuyến quốc lộ 1 [1].
Trận tập kích diễn ra trong 15 phút [1]. Sau khi làm chủ bên trong đồn, đội hình tiến hành thu giữ quân trang vũ khí và rút lui [1]. Trong quá trình rút quân, lực lượng tiếp viện của quân Mỹ từ hướng Vĩnh Điện cơ động ra bắn đại liên vào đội hình, khiến Nguyễn Thị Tranh trúng đạn hy sinh [1].
Thương vong và di tích ngày nay
Theo bài báo của Báo Đà Nẵng, kết quả trận đánh ghi nhận phía lực lượng đồn trú có 17 người thiệt mạng, 13 người bị bắt sống; phía tiến công thu 20 súng, phá hủy 2 khẩu đại liên và 2 súng cối 81mm [1][2]. Tổn thất về phía lực lượng tiến công có ba người hy sinh tại trận gồm Trần Kỳ, Nguyễn Thị Tranh và chiến sĩ Sỹ; ba người bị thương gồm Nguyễn Hữu Siêm, Trần Phước Đàn và chiến sĩ Lượng (sau đó hy sinh tại bệnh viện huyện do vết thương nặng) [1].
Khu vực diễn ra trận đánh tại khối phố Phong Ngũ đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh [1][2]. Sáng ngày 25/4/2024, UBND thị xã Điện Bàn đã tổ chức khánh thành Công viên di tích Địa điểm chiến thắng đồn Ngũ Giáp trên khuôn viên rộng 5.120 m2 [2].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và hành chính: phường An Thắng, phường Điện Bàn Đông, phường Điện Bàn Bắc
- Sự kiện và nhân vật liên quan: Võ Chí Công, giải phóng Đà Nẵng, Thành Điện Hải
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm quân Pháp khởi dựng đồn Ngũ Giáp: bài báo năm 2023 ghi năm 1947, còn bài báo năm 2024 ghi tháng 8/1948 tại vườn nhà ông Hương Sen [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh: bài báo tháng 7/2023 ghi di tích đã được xếp hạng cấp tỉnh và đang chuẩn bị đón bằng công nhận, nhưng bài báo không nêu rõ số quyết định và ngày tháng ban hành cụ thể của văn bản xếp hạng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính đầy đủ của hai chiến sĩ hy sinh: nguồn báo chỉ ghi tên gọi là đồng chí Sỹ và đồng chí Lượng mà chưa nêu rõ họ và quê quán [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Trận đánh đồn Ngũ Giáp bằng xe bò năm 1966”, 13/07/2023, https://baodanang.vn/tran-danh-don-ngu-giap-bang-xe-bo-nam-1966-3035140.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Điện Bàn khánh thành Công viên di tích Địa điểm chiến thắng đồn Ngũ Giáp”, 25/04/2024, https://baodanang.vn/dien-ban-khanh-thanh-cong-vien-di-tich-dia-diem-chien-thang-don-ngu-giap-3133627.html, truy cập 23/10/2026.
