Làng Phú Bông (trước 7/2025: thôn Cẩm Phú, xã Điện Phong, thị xã Điện Bàn), nay thuộc xã Gò Nổi, thành phố Đà Nẵng [1]. Nơi đây từng là làng nghề dệt ươm tơ cung cấp vải lụa khắp xứ Đàng Trong và vươn ra các thị trường khu vực [1]. Đầu thế kỷ 20, làng gắn liền với phong trào Duy tân và sự nghiệp của các thế hệ trí thức thuộc gia tộc họ Trương [1].
Nghề dệt tơ lụa và sự thay đổi địa giới
Dưới thời các chúa Nguyễn, vùng Điện Bàn phát triển mạnh nghề trồng dâu nuôi tằm và dệt lụa [1]. Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi lại: “Người phủ Thăng, phủ Điện dệt được các loại the đoạn, lụa là hoa hòe chẳng kém gì hàng Quảng Đông” [1]. Bên cạnh làng lụa Mã Châu và Thi Lai ở phủ Thăng, làng Phú Bông cùng làng Bảo An là những nơi dệt tơ lụa của phủ Điện [1].
Cư dân làng Phú Bông sản xuất lụa, hàng tơ và tussor đưa đi tiêu thụ khắp các tỉnh trong nước, đồng thời chuyển bán sang Nam Vang và Thượng Hải [1]. Dân gian vùng này từng lưu truyền câu ca: “Quảng Nam có lụa Phú Bông / Có khoai Trà Đỏa, có sông Thu Bồn” [1].
Về mặt địa danh, tên gọi Phú Bông không xuất hiện trong các tài liệu như Phủ biên tạp lục (1776), Địa bạ Gia Long (1812 – 1818) hay Đồng Khánh địa dư chí (1887 – 1890) [1]. Tài liệu chữ viết đầu tiên có nhắc địa danh này là tư liệu thời Khải Định (1916 – 1925) trên Tạp chí của Hội đô thành hiếu cổ (BAVH), xếp Phú Bông vào một trong 27 xã phường của tổng Đa Hòa [1]. Tại Duy Trinh thuộc huyện Duy Xuyên cũ cũng có một làng mang tên Phú Bông, vốn trước năm 1842 tên là làng Phố Hoa nhưng đổi sang Phú Bông dưới thời vua Thiệu Trị để tránh kỵ húy thân mẫu vua là bà Hồ Thị Hoa [1].
Về hành chính, giai đoạn 1945 – 1954 làng Phú Bông thuộc xã Điện Phong [1]. Thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa, làng thuộc xã Phú Phong thuộc khu Phù Kỳ (thuộc thôn Ngũ Thôn 1) [1]. Sau năm 1975, địa bàn trở lại trực thuộc xã Điện Phong [1].
Trường Duy tân và Tú tài Trương Ngọc Phiên
Đầu thế kỷ 20, làng Phú Bông là địa điểm mở trường học theo chủ trương duy tân [1]. Tác giả Nguyễn Văn Xuân trong sách “Phong trào Duy tân” cho biết trường do tú tài Hán học Trương Ngọc Phiên sáng lập, quy mô có ba lớp học [1]. Trường phân công thầy Trương Tuấn dạy Quốc ngữ, thầy Nguyễn Tăng Côn dạy Pháp văn, cùng nhà cách mạng Phan Thành Tài đảm nhiệm giảng dạy các môn khoa học [1]. Trường Phú Bông có quy mô lớn chỉ xếp sau trường Diên Phong ở Phong Thử và trường Phú Lâm ở Tiên Sơn [1].
Tú tài Trương Ngọc Phiên không rõ năm sinh, mất năm 1916, quê ở làng Phú Bông [1]. Ông cắt tóc ngắn, mặc trang phục phương Tây, tham gia các hội thương hội nông và mở trường để chấn hưng dân trí [1]. Sau sự kiện chống sưu thuế năm 1908, trường học bị đóng cửa [1]. Tú tài Trương Ngọc Phiên bị đưa ra xét xử; theo trích lục Châu bản ngày 3 tháng 8 năm Duy Tân thứ 2, ông cùng tám người khác bị tước bỏ phẩm hàm danh sắc và đưa về địa phương chịu sưu thuế [1]. Thầy Trương Tuấn lánh sang Xiêm rồi mất tại đó, còn thầy Nguyễn Tăng Côn bị đày đi Lao Bảo bảy năm [1]. Diễn biến bối cảnh phong trào xem thêm bài phong trào chống sưu thuế 1908.
Năm 1916, ông Trương Ngọc Phiên tham gia cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quang Phục hội tổ chức [1]. Việc không thành, người đồng chí kiêm thông gia của ông là Phan Thành Tài bị hành quyết [1]. Dù được người dân địa phương che giấu trong các kho củi dệt lụa, ông Trương Ngọc Phiên đã uống thuốc độc tự vẫn năm 1916 nhằm tránh liên lụy đến dân làng [1].
Bà Tú Kinh và các thế hệ họ Trương
Vợ của tú tài Trương Ngọc Phiên là bà Nguyễn Thị Quyên, thường được gọi là bà Tú Kinh theo học vị của chồng và tên người con gái đầu [1]. Sau khi chồng qua đời, bà một mình nuôi dạy bảy người con trưởng thành, trong đó có bốn người con trai theo học ngành y, luật và dược [1].
Người con cả Trương Xuân Mai thi đỗ cử nhân Hán học, từng giữ chức Tổng đốc Nghệ An, sau học Trường Luật và Pháp chính tại Hà Nội rồi Trường Cao học Đông Dương và tham gia giảng dạy ở Trường Quốc học Huế [1]. Người con thứ hai là bác sĩ Trương Đình Ngô, sau khi tốt nghiệp Y sĩ Đông Dương đã sang Pháp học bác sĩ y khoa, về sau là giáo sư tại Đại học Y khoa Hà Nội sau năm 1954 [1].
Người con thứ ba là Trương Gia Thọ, từng tham gia bãi khóa đấu tranh đòi chính quyền Pháp cải cách chính trị khi học tại Trường Bưởi nên bị cấm học ở các trường trong nước [1]. Sau đó ông sang Pháp học đỗ bác sĩ y khoa, từng làm Giám đốc Bệnh viện Tourane tại Đà Nẵng và đảm nhiệm cương vị Giám đốc Sở Y tế Hà Nội sau năm 1954 [1]. Người con thứ tư là dược sĩ Trương Xuân Nam, tốt nghiệp Đại học Paris năm 1939, từng mở nhà thuốc tại Quy Nhơn và sau năm 1954 giữ chức Tổng Thư ký Tổng hội Y dược Việt Nam [1]. Thế hệ tiếp theo của gia tộc có Giáo sư Trương Xuân Đàn (Chủ nhiệm khoa Huyết học, Bệnh viện Trung ương 108) và Tiến sĩ Trương Gia Bình (Chủ tịch Hội đồng quản trị FPT) [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: đình Trung Thái ở làng Phú Bông, Duy Xuyên.
- Địa danh địa phương: xã Gò Nổi
- Làng nghề tơ lụa: làng lụa Mã Châu
- Sự kiện và nhân vật liên quan: phong trào chống sưu thuế 1908, Phan Thành Tài
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc chính xác của địa danh Phú Bông và mối liên hệ nguồn gốc với làng Phú Bông ở Duy Xuyên chưa được các thư tịch cổ xác nhận [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh chính xác của tú tài Trương Ngọc Phiên; các tư liệu hiện có chỉ ghi nhận năm mất là 1916 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm ra đời của tên gọi Ngũ Thôn từng xuất hiện trong văn cúng cổ truyền của làng [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Những người họ Trương ở làng Phú Bông”, 12/02/2023, https://baodanang.vn/nhung-nguoi-ho-truong-o-lang-phu-bong-3053772.html, truy cập 23/10/2026.
