Trong đời sống cộng đồng xứ Quảng, nhiều gia đình và dòng họ vẫn cất giữ các văn bản chữ Nho từ nhiều đời trước [1]. Đối với người dân, những tài liệu này là vật gia bảo gắn với tổ tiên, nguồn cội và ký ức của mỗi dòng tộc [1]. Việc bảo tồn các tư liệu này đòi hỏi sự tôn trọng đối với niềm tin tín ngưỡng và quyền sở hữu của người đang gìn giữ [1].
Phân bố và các loại hình tư liệu Hán Nôm
Theo bài báo, một đặc điểm của di sản chữ Nho xứ Quảng là phần lớn không nằm tập trung tại một cơ quan lưu trữ mà hiện diện rải rác trong đời sống cộng đồng [1]. Tư liệu được lưu giữ tại các đình làng, nhà thờ tộc, chùa chiền, hội quán, miếu mạo, lăng táng, khu mộ, hang động, đập nước, bên các gốc cổ thụ, cũng như trong các gia đình đã sinh sống nhiều đời trên vùng đất này [1].
Các loại hình tư liệu gồm hoành phi, câu đối, văn bia, chuông đồng, cùng những cuốn địa bạ, gia phả đã ngả màu và nhiều văn bản cổ [1]. Nhiều gia đình còn cất giữ các đạo sắc phong, bằng cấp, hương ước, khế ước mua bán đất đai hoặc giấy tờ cũ của tiền nhân [1]. Chẳng hạn, đạo sắc phong ban cho danh thần Võ Đăng Xuân ở làng Phô Thị vẫn được gia đình cuộn gọn và gìn giữ cẩn thận trong ống chuyên dụng [1]. Bài báo cho biết các thế hệ con cháu đã bảo quản và trao truyền những tư liệu này [1].
Tâm lý gìn giữ và phong tục dòng tộc
Đối với giới nghiên cứu, các văn bản cổ là nguồn cứ liệu để tìm hiểu lịch sử, văn hóa của một vùng đất hay một dòng họ [1]. Tuy nhiên, với gia đình và tộc họ, đó là di vật cha ông để lại nên thường có tâm lý dè dặt khi đưa bản gốc ra ngoài [1]. Nỗi lo lớn nhất của người giữ là nguy cơ thất lạc hoặc tài liệu bị rách nát, hư hại sau nhiều lần mở ra xem [1].
Do đó, người giữ thường chỉ yên tâm trao gửi hiện vật cho người quen biết, đáng tin cậy, hoặc cán bộ bảo tồn có giấy giới thiệu và có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương [1]. Bên cạnh lý do bảo quản vật lý, việc tiếp cận tài liệu còn chịu sự ràng buộc của phong tục và tín ngưỡng [1]. Nhiều nơi vẫn duy trì lệ làm lễ dâng hương xin phép thần linh, tổ tiên trước khi đưa hiện vật ra khỏi bàn thờ hay chốn thờ tự [1]. Một số gia đình và dòng tộc còn kiêng kỵ, quan niệm vào những năm gặp “hạn” thì hạn chế chạm đến những kỷ vật của tiền nhân [1]. Những tập tục này cho thấy tư liệu Hán Nôm gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của cư dân xứ Quảng [1].
Phương thức bảo tồn gắn với cộng đồng
Bài báo cho rằng công tác bảo tồn di sản chữ Nho không thể bắt đầu bằng việc vận động người dân “giao nộp” hiện vật gốc cho nhà nước [1]. Các cá nhân, gia đình và dòng họ đang trực tiếp trông coi có vai trò bảo quản thực tế và có toàn quyền quyết định việc sử dụng, chia sẻ hay phổ biến di sản [1]. Việc một dòng họ từ chối giao nộp bản gốc gia phả xứ Quảng hay sắc phong xuất phát từ nhu cầu gìn giữ giá trị tâm linh và quyền sở hữu của gia tộc [1].
Thay vì chờ đợi người dân tự mang tài liệu đến nộp, cán bộ chuyên môn cần chủ động tìm về các làng quê để tiếp cận [1]. Khi xây dựng được niềm tin, người dân sẽ cùng tham gia vào quá trình bảo tồn: cung cấp thông tin về lai lịch, nguồn gốc và những câu chuyện gắn liền với văn bản [1]. Cơ quan nghiên cứu có thể phối hợp cùng gia tộc để số hóa, làm rõ nội dung, đồng thời thống nhất phạm vi giới thiệu di sản ra công chúng [1]. Việc bảo tồn không đồng nghĩa với việc đưa hết hiện vật về kho lưu trữ, bởi nhiều tư liệu chỉ phát huy trọn vẹn ý nghĩa khi nằm trên bàn thờ gia tộc hoặc trong không gian đình làng [1]. Trọng tâm của bảo tồn là hỗ trợ kỹ thuật bảo quản tại chỗ, giúp người dân bảo quản văn bản tốt hơn và yên tâm chia sẻ nguồn tư liệu [1].
Tra cứu liên quan
- Nghiên cứu văn bản: thư tịch Hán Nôm về lịch sử xứ Quảng, gia phả xứ Quảng, văn bia Hán Nôm xứ Quảng.
- Tín ngưỡng và làng xã: sắc phong thần ở Đà Nẵng, sắc phong ở Duy Xuyên, hương ước trong làng xã xứ Quảng.
Điều còn chưa rõ
- Vị trí hành chính cụ thể hiện nay của làng Phô Thị (nơi lưu giữ sắc phong danh thần Võ Đăng Xuân) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại ban sắc phong và hành trạng chi tiết của danh thần Võ Đăng Xuân [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng cụ thể các tư liệu Hán Nôm dòng họ đã được các cơ quan chuyên môn sao chụp, số hóa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di sản chữ Nho trong cộng đồng”, 09/10/2026, https://baodanang.vn/di-san-chu-nho-trong-cong-dong-3354596.html, truy cập 23/10/2026.
