Làng Quá Giáng nằm bên sông Quá Giáng (trước 7/2025: xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng [1]. Vùng đất này có cư dân nguyên gốc từ Thanh Hóa vào định cư, mở làng lập ấp từ nhiều thế kỷ trước [1]. Nơi đây còn bảo tồn cụm công trình tín ngưỡng gồm đình Quá Giáng, nhà thờ Chư phái tộc và phế tích tháp Chăm cổ [1].
Nguồn gốc lập làng và các vị tiền hiền
Theo bài báo, người dân Quá Giáng nguyên là các lưu dân đến từ Thanh Hóa đi về phương Nam rồi dừng chân chọn nơi đây định cư [1]. Căn cứ vào bảng sắc phong và văn bia còn lại tại các đền, đình, chùa, miếu ở Quá Giáng, Miếu Bông, Tân Hạnh và Nhơn Thọ, người Việt đã đến khai khẩn lập làng từ rất sớm [1].
Các bài vị thờ tại đình làng và văn tế hằng năm tôn vinh công đức tứ vị tiền hiền 4 tộc Đinh, Lê, Trần, Nguyễn theo đoàn quân Nam tiến của vua Lê Thánh Tôn sau cuộc nam chinh năm 1471 đã ở lại quy dân lập ấp, về sau đặt tên là làng Quá Giáng [1]. Ở một đoạn khác, bài báo lại nêu thông tin tứ vị tiền hiền theo Chúa Nguyễn vào Nam khai phá đất đai lập làng [1]. Xưa kia trên vùng đất này có nhiều công trình như đình Quá Giáng, nhà thờ Chư phái tộc, miếu Ông, miếu Bà, miếu Thần Nông [1].
Ba lần dời đình làng Quá Giáng
Theo lời kể của ông Đinh Viết Thành (đại diện Hội đồng Chư phái tộc), đình Quá Giáng ban đầu được dựng bằng tranh tre nứa lá tại xóm Lò Khoai, nay thuộc thôn Giáng Nam 1 (xã Hòa Phước cũ) [1]. Đình khi đó vừa là nơi họp bàn việc làng, vừa là chỗ nghỉ chân của người qua lại trên con đường thiên lý, tức quốc lộ 1A ngày nay [1].
Đến năm Gia Long thứ 13 (1814), đình được dời về xóm Chiêm Lai Hạ, cách đường thiên lý khoảng 400m và cách vị trí đình cũ gần 1,5km [1]. Tại đây, sau khi bị sét đánh sụp một góc, đến năm Minh Mạng thứ 19 (1838), chư phái tộc và dân làng tiếp tục dời đình về khu đất có phế tích Tháp Quá Giáng và giữ nguyên vị trí từ đó đến nay [1].
Tại khu đất phế tích Tháp Quá Giáng có một ngôi miếu Bà, bên trong thờ tượng Chăm đặt trên bệ đá có chạm khắc hình con tê giác ở mặt trước [1]. Từ tháng 7 đến tháng 8 năm 2014, đoàn khảo cổ của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng kết hợp cùng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã khai quật tại di tích Chăm Quá Giáng, phát hiện nhiều hiện vật đưa về trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm [1].
Về quy mô ngôi đình cũ, năm 2004, cụ Lê Dung (cụ Bốn Thục, khi đó 88 tuổi) kể rằng lúc cụ 35 tuổi đình diễn ra đợt trùng tu lần thứ ba [1]. Khi ấy đình rộng 12m, sâu 7m, gồm 7 gian với các hàng cột cái kích thước một vòng tay người ôm không hết [1]. Khi xảy ra chiến tranh với quân Pháp, đình từng được làng tạm thời dùng làm kho lương phục vụ nghĩa quân đánh phòng tuyến Cẩm Lệ [1]. Dù cách đường cái một cánh đồng, ngôi đình bề thế ngày trước từng được người qua lại trên đường thiên lý so sánh qua câu ca: “Đi vô ngó đình La Qua, đi ra ngó đình Quá Giáng” [1]. Trước sân đình hiện còn lưu giữ 3 chân tảng đá kê cột đường kính gần 40cm [1].
Trải qua thời gian và chiến tranh, đình bị xuống cấp và đến năm 2000 được trùng tu với kích thước nhỏ hơn [1]. Năm 2013, đình được xếp hạng di tích cấp thành phố [1]. Đến tháng 4/2019, đình tiếp tục được trùng tu với kinh phí gần 3,7 tỷ đồng trích từ ngân sách thành phố [1].
Nhà thờ Chư phái tộc và sinh hoạt tín ngưỡng
Cách đình làng không xa về phía bờ sông là Nhà thờ Chư phái tộc Quá Giáng, được xây dựng vào năm Tân Tỵ (1821) [1]. Nhà thờ là nơi thờ Quan Thánh và tứ vị tiền hiền 4 tộc Đinh, Lê, Trần, Nguyễn [1]. Công trình gồm hai phần tiền đường và chính điện, trong đó phía trên cửa chính vào gian chính điện có gắn hai mắt cửa [1].
Năm 2000, Nhà thờ Chư phái tộc Quá Giáng được xếp hạng di tích quốc gia [1]. Công trình trải qua đợt trùng tu năm 2006 với kinh phí trên 800 triệu đồng, và đợt tu bổ năm 2012 với mức đầu tư trên 1,24 tỷ đồng cho hạng mục tường rào và cổng ngõ [1].
Về sinh hoạt tín ngưỡng, hằng năm vào ngày 11 và 12 tháng 4 âm lịch, dân làng tổ chức lễ Kỳ yên tại đình và nhà thờ để cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa [1]. Người dân thuộc 7 xóm xưa (nay là 7 thôn), bao gồm cả xóm An Lưu (trước 7/2025: phường Hòa Quý, quận Ngũ Hành Sơn), nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn, đều tập trung về cúng tế tiền nhân (xem thêm tục cúng xóm ở Hòa Vang) [1].
Sự kiện năm 1945 tại làng
Theo bài báo, cha của ông Đinh Viết Thành từng giữ chức tuần đinh trong hội đồng kỳ dịch của làng Quá Giáng, phụ trách việc trị an và tự vệ [1]. Đầu năm 1945, khi huyện Hòa Vang vận động thành lập ban Việt Minh huyện, các làng Quá Giáng, Tân Hạnh và Nhơn Thọ đã tổ chức tập luyện dân quân tự vệ tại đình làng để chuẩn bị khởi nghĩa [1].
Ngày 19/8/1945, ông Nguyễn Ngọc Kinh (Bí thư chi bộ từ Tân Hạnh) cùng ông Đinh Long (người Quá Giáng) chỉ huy lực lượng tự vệ mang gậy gộc, giáo mác tiến vào làng [1]. Theo bài báo, lực lượng này đã trấn áp lý trưởng, thu giữ ấn tín cùng tài liệu và bản đồ địa chính, khống chế cường hào, thành lập lực lượng cách mạng lâm thời [1]. Đến 11 giờ trưa ngày 19/8/1945, cờ đỏ sao vàng được treo trên tam quan đình làng (xem thêm diễn biến tại Cách mạng tháng Tám 1945 ở Đà Nẵng) [1].
Ngày 20/8/1945, lực lượng tự vệ tiếp tục tiến sang My Lôi Thượng (một trong 7 xóm của Quá Giáng xưa, gần thôn Giáng Đông thuộc xã Hòa Châu cũ), bắt giữ ban quản lý sở Canh nông của Pháp [1]. Theo bài báo, trước đó người Pháp chiếm 19 mẫu ruộng và 21 con trâu của người làng Quá Giáng; lực lượng tự vệ đã thu hồi số ruộng đất và trâu này trả lại cho dân, đồng thời chuyển lúa thu được về huyện [1]. Đến ngày 21/8/1945, tự vệ Quá Giáng chia làm hai đội: một đội hỗ trợ bộ đội bảo vệ phía nam cầu Cẩm Lệ, đội còn lại đốn hạ cây hai bên đường tạo chướng ngại vật ngăn không cho xe của quân đối phương tiến vào làng [1].
Tra cứu liên quan
- Cụm di tích tại làng: đình Quá Giáng, di tích Chăm Quá Giáng
- Địa bàn hành chính: phường Hòa Xuân, phường Ngũ Hành Sơn
- Lịch sử và văn hóa: thành cổ La Qua, Cách mạng tháng Tám 1945 ở Đà Nẵng, tục cúng xóm ở Hòa Vang
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc mốc thời gian của tứ vị tiền hiền: bài báo vừa ghi theo văn tế rằng tứ vị tiền hiền theo đoàn quân vua Lê Thánh Tôn sau năm 1471, vừa ghi ở phần nhà thờ Chư phái tộc là tiền hiền theo Chúa Nguyễn vào Nam [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm cụ thể của lần trùng tu đình Quá Giáng lần thứ ba: bài báo chỉ ghi theo lời kể của cụ Lê Dung khi cụ 35 tuổi (cụ 88 tuổi vào năm 2004), không nêu năm cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ tên gọi 7 xóm xưa và 7 thôn hiện nay của làng Quá Giáng ngoài các địa danh My Lôi Thượng, Lò Khoai, Chiêm Lai Hạ và An Lưu [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Dấu xưa Quá Giáng”, 02/09/2019, https://baodanang.vn/dau-xua-qua-giang-3232258.html, truy cập 24/10/2026.
