Theo bài báo năm 2010 của tác giả Lê Xuân Thông, ở Đà Nẵng còn lại hai quả đại hồng chung có niên đại từ thời chúa Nguyễn vào nửa sau thế kỷ XVIII [1]. Hai hiện vật này gồm chuông chùa Long Sơn tại làng Đà Sơn và chuông chùa An Long [1]. Cả hai chuông đều được đúc dưới thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát (1738 – 1765) và còn giữ được hình dáng nguyên vẹn đến nay [1].
Chuông chùa Long Sơn năm 1755
Chùa Long Sơn thuộc làng Đà Sơn, địa bàn được xem là hình thành sớm từ giữa thế kỷ XIV thời nhà Trần, nhưng lịch sử ngôi chùa còn ít tư liệu xác tín [1]. Lạc khoản khắc trên chuông Long Sơn ghi niên đại rõ ràng vào năm Cảnh Hưng thứ 16 (Ất Hợi 1755) [1]. Tuy nhiên, chuông nguyên gốc không thuộc về chùa Long Sơn mà có xuất xứ từ chùa Tây Linh ở một làng cũng tên Đà Sơn, huyện Lễ Dương (bài báo năm 2010 ghi nay là huyện Thăng Bình) [1].
Chuông có chiều cao thân 1,1m, quai cao 0,26m, đường kính miệng 0,67m [1]. Chu vi thân đo tại vai là 1,46m và tại vòng cườm miệng là 1,81m [1]. Dáng chuông xuôi thẳng, thành choãi, vai gấp đột ngột, miệng chuông gãy góc loe rộng khiến tổng thể có phần khô cứng [1]. Quai chuông tạo hình hai con rồng thân tròn nhỏ, kỳ dựng ngược, miệng ngậm ngọc và đấu lưng vào nhau [1]. Giữa băng gờ ngang và vòng dây hoa lá trên thân có bốn cặp rồng nhỏ theo mô-típ lưỡng long triều nhật [1]. Lối trang trí rồng này chỉ thấy lặp lại ở chuông chùa Thanh Khê (đúc năm Thiệu Trị thứ bảy, 1847) trong số các chuông chùa trước năm 1945 tại địa phương [1].
Bài minh văn trên chuông chùa Long Sơn do nhà Hán học Trần Đại Vinh phiên âm và dịch nghĩa [1]. Văn khắc cho biết hội thủ, bổn đạo cùng dân chúng làng Đà Sơn, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa tới chùa Tây Linh bái Phật và kính đúc quả chuông vào năm Ất Hợi [1]. Lời văn cầu chúc Thánh thượng sống lâu, dân làng thêm tuổi, mùa màng thuận hòa, vạn vật yên bình và cửu huyền thất tổ được siêu thăng [1].
Chuông chùa An Long năm 1764
Chùa An Long trước đây có tên là Long Thủ, thuộc làng Nại Hiên, huyện Tân Phúc, phủ Điện Bàn xưa [1]. Theo văn bia dựng năm 1657, khi dựng chùa, dân làng đồng thời tô tượng, đúc một quả chuông và xây tháp để chuông, song quả chuông thế kỷ XVII đó hiện không còn dấu vết [1].
Quả chuông hiện diện ở chùa mang dòng lạc khoản ghi ngày 16 tháng 2 năm Giáp Thân [1]. Tác giả nghiên cứu căn cứ vào kiểu dáng, kích thước và trang trí để xác định chuông được đúc vào năm 1764 [1]. Chuông có thân cao 0,75m, quai cao 0,28m, đường kính miệng 0,60m, chu vi tại vai 1,41m và tại vòng cườm miệng 1,60m [1]. Thân chuông có vai khum dần, miệng loe rộng, tỷ lệ cân đối hài hòa và có nhiều nét gần gũi với chuông thời Nguyễn thế kỷ XIX [1]. Quai chuông cũng đúc hình hai con rồng đấu lưng ngậm ngọc, nhưng các chi tiết bờm, râu và chân được chạm trổ mềm mại, trau chuốt hơn [1]. Minh văn trên chuông khá ngắn gọn, nêu việc mười phương tín cúng công đức để đúc đại hồng chung cho chùa An Long [1].
Tình trạng chất liệu và bối cảnh lịch sử
Cả hai quả chuông ở chùa Long Sơn và chùa An Long đến nay đều còn nguyên vẹn về cấu trúc [1]. Tuy nhiên, bề mặt kim loại của cả hai hiện vật đều bị xỉn màu rõ rệt [1]. Hiện tượng này cho thấy hợp kim đồng dùng để đúc chuông bị pha tạp nhiều kim loại khác [1]. Theo nhận định của tác giả bài khảo cứu, tình trạng pha tạp phản ánh giai đoạn kinh tế và xã hội Đàng Trong nửa sau thế kỷ XVIII gặp khó khăn trầm trọng, đến mức chúa Nguyễn phải dùng kẽm đúc tiền, nên dân gian khó có đủ đồng tốt để đúc chuông [1].
Tra cứu liên quan
- Di tích liên quan: chùa An Long.
- Địa bàn hành chính: phường Hòa Khánh, phường Hải Châu.
Điều còn chưa rõ
- Tung tích quả chuông đúc năm 1657 ghi trong văn bia chùa Long Thủ (chùa An Long) hiện chưa tìm thấy tư liệu lưu trữ [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm và hoàn cảnh chuyển dời quả chuông từ chùa Tây Linh (huyện Thăng Bình cũ) về lưu giữ tại chùa Long Sơn (làng Đà Sơn) không được ghi chép trong nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại năm Giáp Thân của chuông chùa An Long được định vào năm 1764 theo phong cách nghệ thuật của tác giả bài báo, văn khắc không ghi rõ niên hiệu triều vua [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chuông đồng thời chúa Nguyễn ở Đà Nẵng”, Lê Xuân Thông, 20/11/2010, https://baodanang.vn/chuong-dong-thoi-chua-nguyen-o-da-nang-3227163.html, truy cập 24/10/2026.
