Nhóm tháp L tọa lạc trên một ngọn đồi thấp trong khu di tích Mỹ Sơn, thuộc địa phận xã Thu Bồn [1]. Vị trí này nằm cách cụm tháp trung tâm B, C, D khoảng 75m về phía nam [1]. Kết quả khai quật khảo cổ đã mở ra giả thuyết đây có thể là một công trình phòng thủ hoặc dân sự của người Chăm cổ thay vì đền tháp tôn giáo [1].
Ghi nhận ban đầu và tổn hại do chiến tranh
Năm 1904, nhà khảo cổ học Henri Parmentier thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ đến Mỹ Sơn nghiên cứu và dùng các chữ cái Latin để đánh số từng cụm đền tháp [1]. Riêng nhóm L, ông chỉ để lại vài dòng mô tả ngắn về một công trình kiến trúc nhỏ bằng gạch hình chữ nhật còn đứng vững, có hai cửa mở theo hướng đông tây [1]. Đầu thế kỷ 20, Parmentier từng nhìn nhận công trình L đóng vai trò như cổng ra của khu di tích Mỹ Sơn [1].
Trải qua thời gian và chiến tranh, công trình nhóm L bị hư hại nặng nề [1]. Năm 1969, bốn quả bom của quân Mỹ rơi trúng và sát khu vực nhóm L khiến toàn bộ công trình này sụp đổ hoàn toàn [1].
Các đợt khai quật khảo cổ năm 2019 và 2025
Năm 2019, tháp L1 lần đầu tiên được khai quật khảo cổ theo chương trình hợp tác giữa Trường Đại học Bách khoa Milan (Ý) và Trường Cao đẳng Nghề Quảng Nam (cũ) do các chuyên gia Ý đào tạo [1]. Đợt khai quật nhằm giúp học viên khảo sát, khai quật tháp L1, thực hành lập bản đồ và đo vẽ hình học [1]. Kết quả khảo cổ đã ghi nhận thêm một nền móng kiến trúc nằm ở phía tây [1]. Các nhà khảo cổ đặt tên cho công trình phát hiện trước là L1 và nền móng phát hiện sau là L2 [1]. Cả hai công trình cùng nằm trên trục thẳng theo hướng đông tây và có tường bao xung quanh [1].
Ngày 6/5/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1263 cho phép Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn phối hợp với Viện Bảo tồn di tích, Viện Khảo cổ học và Quỹ C.M. Lerici (Ý) tiếp tục khai quật tại nhóm L [1]. Thời gian khai quật diễn ra từ ngày 9/5/2025 đến ngày 30/7/2025 trên diện tích 150m² [1].
Nghiên cứu và đo vẽ ban đầu cho thấy quy mô nhóm L cần khảo cổ có diện tích khoảng 2.000m², trong đó các công trình kiến trúc trong tường bao và phía ngoài khoảng 1.000m² [1]. Đợt khai quật phát hiện nhiều mảnh gốm và nhiều loại ngói lợp trên nền và lối đi quanh L1 [1]. Dựa trên đặc điểm cấu trúc và phân tích đồ gốm sứ tìm thấy, các nhà khảo cổ nhận định nhóm tháp L có niên đại từ khoảng giữa thế kỷ 13 và có thể được sử dụng đến đầu thế kỷ 14 [1]. Sau khai quật, nhóm tháp L đã được tạm lấp lại để phục vụ bảo tồn và nghiên cứu sau này [1].
Giả thuyết công trình phòng thủ và tranh luận khoa học
Từ kết quả khảo cổ, các chuyên gia nhận định nhóm tháp L có thể là công trình phòng thủ quân sự hoặc công trình dân dụng chứ không phải đền tháp tôn giáo [1].
TS. Patrizia Zolese thuộc Quỹ C.M. Lerici trực tiếp tham gia khai quật cho rằng công trình có vị trí rất quan trọng và khác biệt tại Mỹ Sơn vì không tìm thấy dấu vết trang trí tôn giáo hay đồ thờ cúng [1]. Điểm đáng chú ý là công trình nằm trên ngọn đồi tương đối cao có thể nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn, đồng thời được bảo vệ bởi bức tường bao dài 200m và cao 1,6m [1]. TS. Patrizia Zolese đặt giả thuyết nơi đây mang tính chất phòng thủ quân sự hoặc dân sự [1].
KTS. Đặng Khánh Ngọc, Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích, cũng cho rằng công trình rất lạ và khác các đền tháp tôn giáo Chăm từng thấy vì không có thành phần thờ cúng [1]. Cấu trúc công trình được xây dựng giống như một pháo đài với mái lợp ngói, tường cao kín đáo và chỉ có một hướng ra vào [1].
Trái lại, TS. Nguyễn Ngọc Quý từ Viện Khảo cổ học Việt Nam (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) cho rằng nhận định trên mới chỉ là giả thuyết cần tiếp tục nghiên cứu [1]. Toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn có diện tích khoảng 2km² với khoảng 70 công trình đền tháp niên đại từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 13 phần nhiều phục vụ tôn giáo, trong khi dự án mới khai quật diện tích nhỏ [1]. TS. Nguyễn Ngọc Quý nhận xét nhóm L có thể chỉ là cụm đền tháp nhỏ giống các công trình ở Tây Nguyên do người Chăm xây dựng [1]. Ông cho rằng khi chưa bóc tách xong khảo cổ học thì ý tưởng này chỉ mang tính lưu ý để đối sánh và cần tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ [1].
Tra cứu liên quan
- Nhóm di tích Mỹ Sơn: khu di tích Mỹ Sơn, kinh nghiệm đi thánh địa Mỹ Sơn
- Địa bàn: xã Thu Bồn
- Di tích văn hóa Champa: Phật viện Đồng Dương, Bảo tàng Điêu khắc Chăm
Điều còn chưa rõ
- Chức năng thực sự của nhóm tháp L (công trình phòng thủ quân sự, công trình dân dụng hay cụm đền tháp tôn giáo nhỏ) hiện vẫn là giả thuyết khoa học đang tranh luận, chưa có kết luận ngã ngũ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cấu trúc chi tiết của nền móng L2 và toàn bộ khuôn viên 2.000m² chưa được bóc tách hoàn chỉnh do di tích đã tạm lấp lại sau tháng 7/2025 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Báo cáo chưa xác định cụ thể tiến trình xây dựng và thay đổi chức năng giữa tháp L1 và nền móng L2 trong giai đoạn từ giữa thế kỷ 13 đến đầu thế kỷ 14 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Phát hiện công trình phòng thủ của người Chăm xưa tại Mỹ Sơn?”, 11/08/2025, https://baodanang.vn/phat-hien-cong-trinh-phong-thu-cua-nguoi-cham-xua-tai-my-son-3299116.html, truy cập 24/10/2026.