Làng Đông Lai lưu giữ cụm công trình tín ngưỡng dân gian gồm Dinh Ông, Dinh Bà, Miếu Bà chúa Ngọc cùng các ngôi mộ cổ được ghép bằng đá thẻ [1]. Làng Đông Lai (trước 7/2025: xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang), nay thuộc xã Bà Nà [1]. Việc mất hết sắc phong khiến niên đại khởi dựng của các công trình đến nay vẫn chưa được xác định chính xác [1].
Cụm Dinh Ông và Dinh Bà
Dinh Ông và Dinh Bà nằm phía sau Thao trường huấn luyện trinh sát đặc nhiệm miền Trung, dưới những tán cây cổ thụ, quay mặt ra hồ Trước Đông [1]. Cả hai công trình cùng nằm trên một khuôn viên rộng khoảng 30 m² [1].
Kiến trúc dinh được dựng hoàn toàn bằng đá thẻ, phần mái vòm tạo bởi những viên đá thẻ ghép đan lại với nhau [1]. Thợ xưa dùng chất kết dính là vôi trộn với nhớt cây bời lời hoặc mật mía [1]. Bên trong và phía trước dinh, các bệ thờ đều được đẽo gọt bằng đá [1]. Bài báo năm 2019 cho biết khoảng 7 năm trước đó, phần trước của dinh bị đổ nát; được thao trường huấn luyện trinh sát đặc nhiệm miền Trung hỗ trợ, dân làng xây lại phần trụ trước và làm mái tôn phía trước [1].
Theo ông Nguyễn Thành Khương (sinh năm 1966, người làng Đông Lai), dân làng lưu truyền chuyện kể rằng trước kia cách vị trí hai dinh khoảng 300 m có một gò đất nơi người dân dựng kho tạm để chứa lúa [1]. Một ngày nọ, có đàn voi xuất hiện rồi cùng nhau đội lúa đem về khu đất này [1]. Thấy điềm lạ, dân làng liền lập dinh miếu để phụng thờ [1]. Hằng năm, người dân Đông Lai duy trì hai lễ cúng chính tại Dinh Ông và Dinh Bà: lễ ngày 13 – 10 âm lịch nhân dịp xuống đồng vụ mùa và lễ ngày 24 tháng Chạp khi làm lễ khép cửa rừng [1].
Miếu Bà chúa Ngọc và đình làng
Từ Dinh Ông đi ngược về hướng nam là Miếu Bà chúa Ngọc, nơi thờ nữ thần Thiên Y A Na [1]. Miếu có cấu trúc tương tự Dinh Ông và Dinh Bà với mái vòm ghép đá thẻ nhưng diện tích lớn hơn [1]. Trải qua thời gian dài, ngôi miếu bị xuống cấp và người dân đã tiến hành xây lại một phần tường bao, song vết tích tường ghép đá thẻ ban đầu vẫn còn [1]. Tấm bình phong trước miếu hiện bị rễ và cành cây cổ thụ mọc trùm kín [1].
Cách khu vực miếu vài trăm mét là đình làng Đông Lai [1]. Ngôi đình hiện nay được dựng lại trên nền đất cũ sau khi chuyển vào từ cồn đình Đông Lai [1]. Do tác động của chiến tranh và thời gian, toàn bộ sắc phong vua ban cho làng đều đã thất lạc [1]. Di vật cổ còn lại trong đình là chiếc bàn án bằng gỗ chạm khắc nhiều chi tiết tinh xảo như rồng, lân chân đạp trên sóng nước [1]. Mặt trên bàn án còn vết khắc ghi năm Bính Dần [1].
Mộ cổ và giả thuyết về người Nhật
Trong khuôn viên đình làng có các ngôi mộ cổ được người dân coi là mộ tiền hiền, hậu hiền của làng và hương khói giữ gìn [1]. Khi khảo sát hai ngôi mộ lớn tại đây, nhà nghiên cứu Phan Ngọc Trâm (người Hội An) đã ghi nhận thông tin từ các văn bia [1].
Bia trên một ngôi mộ ghi người mất quê quán tại nước Đông Lãnh, sau khi nhập tịch đổi sang họ Nguyễn, tên Lợi, mang hiệu Đạt Sơn [1]. Ông kết hôn với một phụ nữ họ Trần, tên Trĩ, hiệu Miêu Sơn, cũng mang nguồn gốc từ Đông Lãnh sang [1]. Hai người sinh được hai người con; trên bia mộ của các con cháu thế hệ sau đều khắc chữ “Đông Lãnh hương” [1]. Theo giải thích của ông Trâm, cụm từ này mang ý nghĩa con cháu có gốc gác Đông Lãnh nhưng sinh ra và coi Đông Lai là quê hương [1].
Ông Trâm cho rằng “Đông Lai” là tên cư dân địa phương gọi những người Nhật cư trú tại đây, đến từ hướng Đông [1]. Ông liên hệ dấu tích này với nhật ký năm 1651 của viên thuyền trưởng Hà Lan Delft Haven, người từng miêu tả khoảng 60 ngôi nhà xây bằng đá san sát nhau của người Nhật dọc bờ sông để phòng hỏa hoạn [1]. Ông Trâm đặt nghi vấn cụm dân cư đó có thể từng nằm dọc dòng Trúc Giang ở Đông Lai thay vì tại phố cổ Hội An (thuộc phường Hội An) [1]. Đây là giả thuyết của ông Trâm; bài báo cho rằng muốn xác định giá trị các di tích cần sự vào cuộc của ngành chức năng và những người có chuyên môn [1].
Tra cứu liên quan
- Chuyển đổi hành chính: xã Bà Nà, bảng tra phường, xã mới của Đà Nẵng, quận, huyện cũ
- Đình làng và di tích cổ: đình Hải Châu, làng Túy Loan
- Địa bàn liên quan: phường Hội An
Điều còn chưa rõ
- Niên đại chính xác xây dựng Dinh Ông, Dinh Bà, Miếu Bà và các ngôi mộ cổ chưa được xác định do toàn bộ sắc phong làng Đông Lai đã mất [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm Bính Dần khắc trên bàn án gỗ tương ứng với năm dương lịch cụ thể nào chưa có tư liệu khẳng định [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Giả thuyết về người Nhật Bản từng cư trú tại Đông Lai và mối liên hệ với ghi chép của Delft Haven năm 1651 chỉ là nhận định ban đầu của ông Phan Ngọc Trâm, chưa có thẩm định từ cơ quan quản lý di sản [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm dân làng di dời đình làng từ cồn đình Đông Lai về vị trí hiện tại chưa được ghi nhận rõ ràng [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Độc đáo di tích làng Đông Lai”, 28/12/2019, https://baodanang.vn/doc-dao-di-tich-lang-dong-lai-3196284.html, truy cập 24/10/2026.
