Quần thể núi đá vôi ven biển Đà Nẵng ngày nay thường được gọi bằng hai tên quen thuộc là Non Nước và Ngũ Hành Sơn [1]. Dù mang tên Ngũ Hành nhưng thực tế quần thể này có 6 ngọn núi, do Hỏa Sơn gồm cả Âm Hỏa Sơn và Dương Hỏa Sơn [1]. Theo bài báo, danh xưng Non Nước đã tồn tại khoảng 500 năm, còn tên Ngũ Hành Sơn khoảng 200 năm [1].
Tên gọi dân gian và cách gọi năm ngọn núi
Theo Báo Đà Nẵng, trước khi có các tên chữ theo thuyết ngũ hành, người dân xứ Quảng từ xưa đã dùng tên gọi “núi Non Nước” hoặc “hòn Non Nước” để chỉ cụm núi đá này [1]. Hai tiếng “Non Nước” nghĩa là sông nước và núi non, thường dùng để chỉ đất nước [1]. Cụm núi tọa lạc ở vị trí trước mặt có sông, sau lưng kề biển, đi vào câu ca xưa: “Ai về Non Nước thì về/ Trước sông sau biển, núi kề một bên” [1].
Lúc sinh thời, nghệ nhân Lê Bền ở làng đá Non Nước từng cho biết các ngọn núi trong quần thể từng mang những tên gọi rất mộc mạc của dân cư bản địa [1]. Theo lời kể này, hòn núi ở phía bắc được gọi là núi Chùa (nơi có chùa Tam Thai và chùa Linh Ứng Non Nước), hòn phía đông là núi Mồng Gà, hòn phía tây bắc là núi Đá Chồng, hòn phía tây là núi Đùng, còn hòn phía nam mang tên núi Ông Chài [1]. Dù quen gọi là năm ngọn núi, thực tế khu vực danh thắng gồm 6 ngọn do ngọn Hỏa Sơn phân tách thành Âm Hỏa Sơn và Dương Hỏa Sơn [1].
Xuất hiện trên bản đồ thế kỷ XVI – XVII
Theo bài viết trong cuốn sách “Đà Nẵng – Dấu ấn văn hóa” (Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2016), địa danh “Non Nước Sơn” đã được ghi nhận trên bản đồ “Giáp Ngọ bình Nam đồ” do Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng cho lập vào năm 1594, sau thời điểm ông được vua Lê Thế Tông cử vào trấn thủ xứ Thuận Hóa [1]. Trên bản đồ này, cụm núi nằm trên lộ trình từ Chiêm Thành đến biên giới Chân Lạp [1].
Đến cuối thế kỷ XVII, danh xưng “Non Nước Sơn” hoặc “Non Nước Sơn tam đỉnh” tiếp tục được ghi bằng chữ Nôm trong tập bản đồ “Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư” do Đỗ Bá Công Đạo (tự Đạo Phủ, quê ở Nghệ An) biên vẽ trên hành trình từ Thăng Long vào Chiêm Thành [1]. Tên gọi Non Nước cũng đi sâu vào tâm thức người dân qua câu ca dao quen thuộc về thời tiết xứ Quảng: “Chiều chiều mây phủ Sơn Trà/ Sấm rền Non Nước trời đà chuyển mưa” [1]. Theo bài báo, danh xưng “núi Non Nước” hay “hòn Non Nước” đã tồn tại khoảng 500 năm trong lịch sử [1].
Tên gọi Ngũ Hành Sơn từ năm 1806 và sắc chỉ năm 1837
Tên gọi Ngũ Hành Sơn lần đầu tiên được chép lại vào năm 1806 trong bộ sách địa chí “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” của Lê Quang Định [1]. Sách ghi rõ: “Phía đông bến đò xã Hoàn Ký Đông có núi Ngũ Hành Sơn, năm tòa núi chia làm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ gọi là núi Non Nước” [1].
Tuy nhiên, phải đến năm 1837 (năm Minh Mạng thứ 18), trong chuyến ngự du thứ ba và cũng là lần cuối cùng của vua Minh Mạng tới vùng đất này, theo sách “Đại Nam dư địa chí ước biên”, nhà vua mới chính thức ghi tên Ngũ Hành Sơn vào bản đồ địa chính của Đại Nam bằng một sắc chỉ [1]. Theo bài báo, danh xưng Ngũ Hành Sơn đã tồn tại khoảng 200 năm và được dùng song hành cùng tên gọi Non Nước [1].
Tranh luận quanh tên tiếng Pháp
Các sách hướng dẫn du lịch nước ngoài, một số sách của Việt Nam và hướng dẫn viên du lịch giới thiệu thắng cảnh này bằng tên tiếng Pháp “Les Montagnes de Marbre” (những ngọn núi cẩm thạch) [1].
Về cách dùng từ này, tác giả bài báo trên Báo Đà Nẵng nêu ý kiến rằng khi giới thiệu danh thắng Việt Nam với du khách, nên ưu tiên dùng danh xưng gốc tiếng Việt là Non Nước hoặc Ngũ Hành Sơn thay vì cách gọi tiếng Pháp [1]. Ý kiến này lập luận rằng danh thắng đã có bề dày lịch sử hàng trăm năm, đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời hệ thống ma nhai tại đây đã được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương [1].
Tra cứu liên quan
- Danh thắng: Ngũ Hành Sơn, làng đá Non Nước
- Chùa cổ trên núi: chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng Non Nước
- Địa giới hành chính: phường Ngũ Hành Sơn, đối chiếu tại bảng tra phường xã và quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Tác giả ban đầu gán ghép thuyết ngũ hành vào 5 hòn núi trước khi Lê Quang Định ghi chép vào năm 1806 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bản đồ gốc “Giáp Ngọ bình Nam đồ” năm 1594 hiện còn lưu giữ bản khắc hay chỉ còn bản chép lại trong các bộ tập thành đời sau [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm xuất hiện đầu tiên của danh xưng “Les Montagnes de Marbre” trong các tài liệu khảo sát của người Pháp [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ranh giới địa lý cụ thể của “bến đò xã Hoàn Ký Đông” được nhắc tới trong sách của Lê Quang Định đối chiếu với địa danh ngày nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Từ ‘Núi Non Nước’ đến ‘Ngũ Hành Sơn'”, 30/09/2023, https://baodanang.vn/tu-nui-non-nuoc-den-ngu-hanh-son-3236333.html, truy cập 26/10/2026.
