Đồng bào người Cơ Tu sinh sống tại miền núi Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng và tỉnh Sê Kông thuộc Lào [1]. Trong đời sống xã hội lâu đời, người Cơ Tu có hệ thống dòng họ, tộc họ được gọi là Ca bhu, Tô, phản ánh quan hệ thân tộc rõ ràng giữa các nhánh dòng dõi [1]. Mỗi dòng họ đều gắn liền với các truyền thuyết, sự tích tên gọi và các quy ước kiêng cữ riêng biệt [1].
Khái niệm Ca bhu, Tô và nguồn gốc tô-tem
Người Cơ Tu gọi dòng họ, tộc họ của mình là Ca bhu, Tô [1]. Hệ thống này cho thấy từ xa xưa người Cơ Tu đã có quan hệ thân tộc, thích tộc rất rõ ràng, bao gồm dòng bên cha, dòng bên mẹ, dòng trai và dòng gái sau khi lập gia đình (xem thêm tục cưới xin của người Cơ Tu) [1].
Theo các nhà nghiên cứu lịch sử, dân tộc học và văn hóa dân gian, sự hình thành các dòng họ và tên gọi của người Cơ Tu gắn liền với các tô-tem (vật tổ, sự tích tổ tiên), phản ánh quy luật phát triển lịch sử của tộc người [1]. Mỗi dòng họ đều có sự tích, câu chuyện cổ hoặc truyền thuyết lý giải cội nguồn tên gọi [1]. Những câu chuyện đó có thể bắt đầu từ một sự kiện đặc biệt trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng, một hiện tượng tự nhiên hay sự kiện khác thường trong lao động sản xuất [1].
Sự tích tên gọi một số dòng họ
Theo truyền thuyết ở huyện Đông Giang và Tây Giang (trước 7/2025), người mang họ Hiêng kể lại rằng tổ tiên xưa bị ong đốt trong một mùa rẫy thất bát nên phải chạy vào phương Nam tìm đất lập nghiệp; nhớ chuyện xưa dân bản tự đặt là Ca bhu, tô Hiêng, tức dòng họ “con ong” [1]. Dòng họ Cơ Lâu bắt nguồn từ câu chuyện chủ trâu khóc lóc thảm thiết vì con trâu quý bị chết; từ chuyện khóc trâu chết nên có tên họ Cơ Lâu mang nghĩa dòng họ “khóc” [1].
Dòng họ Ria ra đời từ câu chuyện cổ tích về một chàng trai thi tài qua dòng suối mà không bị ướt nhờ đào đường ngầm bên dưới dòng suối; dân làng ví chàng trai như “cái rễ cây” trong đất nên gọi là Ria (rễ cây) và lấy làm họ truyền lại đời sau [1]. Dòng họ Zơrâm mang ý nghĩa dòng họ “con chó”, bắt nguồn từ sự tích xa xưa trời mưa lũ ngập hết núi rừng, chỉ còn một người đàn bà và một con chó sống sót trên đỉnh núi rồi sinh con cháu [1].
Dòng họ Pơloong mang nghĩa “Trôi”, khởi nguồn từ chuyện một chàng trai đi rẫy về hái trái ươi thả trôi dòng suối ngoài làng [1]. Trái ươi trôi bám vào chân một cô gái tắm phía dưới, cô gái ăn trái ươi rồi mang thai, sinh ra bé trai [1]. Khi bị phạt vạ theo luật tục vì không chồng mà có con, đứa trẻ chạy đến nhận chàng trai thả quả ươi làm cha; già làng gọi đứa trẻ là Pơloong (nghĩa là “Trôi”) và từ đó hình thành dòng họ [1]. Bên cạnh đó, người Cơ Tu còn có các dòng họ mang tên loài vật như họ Bhing (kiến), Abing (cá), Arất (tắc kè), Arâl (gấu), Avô (vượn) [1].
Điều kiêng cữ và hiện trạng tên họ
Đi kèm với nguồn gốc hình thành dòng họ là những điều kiêng cữ người trong dòng họ không được vi phạm [1]. Chẳng hạn người mang họ Zơrâm không ăn thịt con chó, còn người mang họ Riah không được đào rễ cây [1].
Theo một khảo sát ở huyện Đông Giang (trước 7/2025, nay thuộc địa bàn xã Đông Giang) liên hệ mở rộng với huyện cũ Tây Giang và Nam Giang, người Cơ Tu hiện có gần 60 dòng họ khác nhau [1]. Trong đó có 33 dòng họ gọi và viết thuần Cơ Tu, 11 dòng họ xưa là một sau tách làm hai; số còn lại lấy theo họ người Kinh, theo hôn nhân với các dân tộc khác hoặc tự đặt [1].
Tại hội thảo khoa học về tộc họ Cơ Tu vào cuối năm 2014, ông Nguyễn Bằng (Bí thư Huyện ủy Đông Giang khi đó) nhấn mạnh việc cần xác định rõ nguồn gốc, số lượng các dòng họ và cách nói, cách viết chuẩn xác cho cả ba vùng Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang [1]. Già làng Đinh Văn Thép ở xã Tư (huyện Đông Giang trước 7/2025) cho biết người Cơ Tu nắm rõ gốc gác nhưng khi viết theo chữ phổ thông thường bị sai lệch so với nguồn gốc họ mình (xem thêm chữ viết Cơ Tu) [1]. Tác giả bài báo cũng nêu ý kiến rằng gần đây có hiện tượng một số gia đình đặt tên con theo tiếng nước ngoài như tên diễn viên hay nhãn hàng, và tác giả cho rằng việc này không nên [1].
Tra cứu liên quan
- Dân tộc: người Cơ Tu
- Chữ viết: chữ viết Cơ Tu
- Tập tục đời sống: tục cưới xin của người Cơ Tu
- Địa bàn liên quan: xã Đông Giang
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc cách viết khác nhau giữa tên họ “Ria” trong sự tích và “Riah” trong điều kiêng cữ chưa được văn bản làm rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục chi tiết gần 60 dòng họ và 11 họ từng tách đôi chưa được bài báo liệt kê toàn bộ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tỷ lệ người Cơ Tu mang họ gốc Kinh tại các địa phương hiện nay chưa có số liệu thống kê cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Gốc gác dòng họ Cơ Tu”, 01/03/2015, https://baodanang.vn/goc-gac-dong-ho-co-tu-3029121.html, truy cập 27/10/2026.
