Chuyện cấp nước cho Đà Nẵng được nêu ở Hội đồng thành phố Tourane từ năm 1898, nhưng phải đến cuối thập niên 1960 thành phố mới lấy nước sông Cẩm Lệ qua hai trạm Cầu Đỏ và Sân bay [1]. Những tháp nước bát giác dựng trong giai đoạn này phần lớn đã mất dần từ đầu những năm 2000 [1].
Đề xuất thời kỳ đầu tại nhượng địa Tourane
Năm 1897, Phòng Thương mãi và Canh nông được thành lập tại nhượng địa Tourane [1]. Sau đó, cơ quan này đề nghị Hội đồng thành phố đưa vấn đề cấp nước cho đô thị vào chương trình nghị sự tại cuộc họp năm 1898, đánh dấu lần đầu tiên vấn đề cấp nước được đề cập tại Đà Nẵng [1]. Tuy nhiên, công tác quy hoạch nước sạch vẫn chưa có chuyển động cụ thể trong gần mười năm tiếp theo dù dân số ngày càng tăng [1].
Đến tháng 12/1906, Phòng Thương mãi Đà Nẵng (thành lập năm 1901 trên cơ sở tách ra từ Phòng Thương mãi và Canh nông) chính thức đưa vấn đề nước của thị xã ra trước Hội đồng tối cao Đông Dương nhưng đề nghị này chưa được giải quyết [1]. Đến ngày 7/6/1921, thành phố mở cuộc đấu thầu cung cấp và phân phối năng lượng; Công ty kỹ nghệ cấp nước và điện của Pháp ở châu Á (SIPEA, có trụ sở tại Đà Nẵng) trúng thầu nhưng không hoàn thành việc cung cấp điện và nước [1]. Về điện, đến tháng 7/1922 cư dân mới có ánh sáng điện trong phạm vi hẹp, chủ yếu ở khu phố Tây [1].
Các phương án khảo sát nguồn nước năm 1926 – 1930
Tại cuộc họp ngày 22/2/1926 của Hội đồng Thị chính Đà Nẵng (theo biên bản lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt), chính quyền đề xuất mua máy bơm điện cho máy khử trùng tại bệnh viện người bản xứ và xây bể chứa 1.200 lít đặt tại bệnh viện để phân phối nước tiệt trùng cho trường học, đội vệ binh, nhà lao [1]. Theo bài báo, bể 1.200 lít quá nhỏ, không đủ cho chính bệnh viện, nên việc cấp nước cho trường học, nhà lao và dân vẫn chưa làm được [1]. Đến năm 1928, một nhân vật sau khi đi Pháp về đã viết thư gửi Phòng Thương mãi than phiền rằng suốt “25 năm nay” chính quyền cấp cao thường nói quan tâm vấn đề nước uống nhưng không thấy kết quả (theo biên bản họp ngày 22/8/1928 của Tòa Đốc lý Đà Nẵng, dẫn qua sách Lịch sử Đà Nẵng của Võ Văn Dật năm 2006) [1].
Năm 1930, Hội đồng Thị chính Đà Nẵng họp bàn và liệt kê các phương án cấp nước sạch [1]: – Chặn các suối ở Liên Chiểu thuộc khu vực đèo Hải Vân: bị hủy bỏ vì dự toán kinh phí lên tới 1.565.000 quan theo thời giá trước giai đoạn 1914 – 1918 [1]. – Chặn nguồn ở Nghi An (cách Đà Nẵng 6 km về phía đông nam): cự ly gần và ít tốn kém nhưng lưu lượng chỉ đạt 3,74 lít/giây, không đủ dùng [1]. – Chặn nguồn ở Phước Ninh: cự ly gần nhưng lưu lượng rất nhỏ [1]. – Đắp đập ngăn sông Thanh Khê (cách Đà Nẵng 5 km): không thực hiện được do nước bị nhiễm mặn lơ lớ và cạn sát khi triều ròng, lưu lượng hầu như không có [1]. – Lấy nước trên sông Cẩm Lệ tại Túy Loan: đào kênh dẫn dài 17 km về thành phố rồi bơm và lọc; phương án này bị bác bỏ do nước nhiều bùn bẩn, kênh khó đào và chi phí quá cao [1].
Tòa Khâm sứ dự kiến mời Sở Công chánh nghiên cứu dự án lấy nước tại suối Hố Lở và Hố Chuối [1]. Tòa Đốc lý đưa ra hai giải pháp: dùng nguồn suối ở bán đảo Tiên Sa (văn bản bài báo ghi “báo đảo Tiên Sa”) hoặc lập hệ thống giếng Layne rồi bơm nước lên tháp nước để phân phối như ở Sài Gòn [1]. Từ năm 1930 đến nửa đầu thập niên 1960, hệ thống cấp nước thành phố chỉ phục vụ khu vực trung tâm bằng giếng khoan và mạng đường ống nhỏ, còn phần lớn người dân dùng giếng bơm hoặc giếng tự đào [1].
Hoạt động của CEE và Nha Thủy cục Đà Nẵng
Trong thập niên 1950 – 1960, Công ty thủy điện (CEE) nắm quyền đặc quyền khai thác và phân phối nước uống tại thị xã Đà Nẵng theo hợp đồng có giá trị đến hết năm 1967 [1]. Công ty quản lý các cơ sở rút nước, giếng, nhà máy phát nước, mạng lưới đường ống, bồn chứa, lắp đặt đồng hồ nước và sửa chữa ống nghẹt [1]. Việc sửa chữa và lắp đặt thường chậm trễ do quy trình ra giá biểu [1].
Sau khi quân Mỹ đổ bộ năm 1965, nhu cầu dùng nước tại đô thị gia tăng nhanh chóng trong khi hệ thống cũ mang tính chất nội bộ từ thời Pháp [1]. Bài báo có in ảnh tư liệu tháp nước cầu Đen ở quận III, chụp khoảng năm 1965 – 1966 [1]. Ngày 18/3/1967, chính quyền Việt Nam Cộng hòa ban hành Sắc lệnh 49-SL/CC thành lập Nha Thủy cục Đà Nẵng là cơ quan có tư cách pháp nhân và quyền tự trị hành chính, tài chính (theo hồ sơ lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II) [1]. Nha Thủy cục chuyển sang khai thác nước mặt sông Cẩm Lệ bằng việc xây dựng Trạm cấp nước Cầu Đỏ và Trạm cấp nước Sân bay thay thế nguồn nước ngầm [1]. Thành phố dựng các bồn chứa nước hình bát giác có nắp đậy, đặt trên 8 trụ bê tông cốt thép kiên cố và lắp đặt đường ống dẫn nước trên các trụ này để phân phối tới các công sở [1].
Nhà máy nước Đà Nẵng sau năm 1975
Sau năm 1975, chính quyền tiếp quản nguyên vẹn hệ thống và thành lập Nhà máy nước Đà Nẵng thay thế Thủy cục cũ [1]. Khi tiếp quản, công suất cấp nước của toàn hệ thống đạt khoảng 12.000 m3/ngày với 3.084 đồng hồ tiêu thụ [1].
Đến năm 1979, Nhà máy nước Đà Nẵng củng cố cơ sở kỹ thuật, mở rộng nâng công suất Trạm cấp nước Cầu Đỏ lên 12.000 m3/ngày và Trạm cấp nước Sân bay lên 10.000 m3/ngày [1]. Hệ thống ống dẫn tiếp tục được lắp đặt, nâng tổng số đồng hồ khách hàng lên 13.000 chiếc vào năm 1985 [1]. Cũng trong năm 1985, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng thành lập Công ty cấp nước Quảng Nam – Đà Nẵng trên cơ sở mở rộng quy mô Nhà máy nước Đà Nẵng [1]. Bước vào đầu những năm 2000, nhiều tháp nước cũ dần vắng bóng trước quá trình đô thị hóa và quy hoạch mới của thành phố [1].
Tra cứu liên quan
- Đô thị thời kỳ đầu: Tourane 1888 – 1918
- Địa bàn và nguồn nước: sông Cẩm Lệ, đèo Hải Vân, bán đảo Sơn Trà
Điều còn chưa rõ
- Vị trí cụ thể hiện nay của các nguồn nước khảo sát năm 1930 như Nghi An, Phước Ninh, suối Hố Lở, suối Hố Chuối và vị trí tháp nước cầu Đen ở quận III cũ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng các tháp nước cũ còn sót lại hay đã dỡ bỏ hoàn toàn, cùng năm dỡ bỏ cụ thể của từng tháp nước trên địa bàn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tháp nước đầu tiên ở Đà Nẵng dựng năm nào: bài báo chỉ nói các bồn chứa được dựng sau khi lập Nha Thủy cục năm 1967 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Những tháp nước thành phố”, 12/08/2023, https://baodanang.vn/nhung-thap-nuoc-thanh-pho-3236185.html, truy cập 27/10/2026.
