Văn miếu tỉnh Quảng Nam thờ Khổng Tử, ban đầu đặt ở xã Câu Nhi, đến năm 1835 dời về Thanh Chiêm [1]. Trải qua nhiều biến thiên lịch sử và chiến tranh, công trình cũ bị triệt hạ vào năm 1947 [1]. Đến đầu thập niên 1960, Hội Cổ học Quảng Nam đã vận động xây dựng một Khổng Tử miếu mới tại Hội An để tiếp nối việc phụng tự [1].
Lịch sử và quy mô Văn miếu Thanh Chiêm
Theo sách Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, Văn miếu ở xã Thanh Chiêm, huyện Diên Phước (làng Thanh Chiêm, nơi có dinh trấn Thanh Chiêm), kính thờ tiên sư Khổng Tử [1]. Quy chế công trình gồm nhà chính 3 gian 2 chái và nhà trước 5 gian [1]. Ban đầu vào hồi đầu triều Nguyễn, miếu đặt ở phía tây xã Câu Nhi trong hạt huyện; khoảng đời Gia Long do bờ sông xói lở nên dời sang phía đông xã ấy [1]. Sau đó bờ sông tiếp tục sạt lở, đến năm Minh Mệnh thứ 16 (1835) miếu mới dời đến địa điểm Thanh Chiêm [1].
Theo hồi ức của ông Ngô Tấn Huệ trong bài viết “Văn miếu và Nho học” trên tập san Cổ học tinh hoa năm 1962, Văn miếu Thanh Chiêm có chánh đường gồm ba gian hai chái, tiền đường năm gian, đông vu và tây vu đều lợp ngói [1]. Bốn phía khuôn viên xây tường thành, phía trước có cửa tam quan, hai bên cửa dựng hai tấm bia “Khuynh cái hạ mã” nhắc người qua đường nghiêng lọng xuống ngựa [1]. Phía tả trong thành dựng nhà Túc để quan Chánh tế nghỉ ngơi mỗi khi tế Thánh; phía tây Văn miếu dựng nhà Khải Thánh thờ thân sinh của Khổng Tử [1].
Năm 1885, quân Pháp đến đánh Quảng Nam và đốt phá Văn miếu [1]. Đến năm 1890, tỉnh Quảng Nam tư về Bộ trù mua vật liệu làm lại Văn miếu như trước [1]. Tỉnh đặt chức phu trưởng (sau đổi làm bá hộ) cùng 30 miếu phu thường xuyên trông nom miếu, đồng thời trích 2 mẫu ruộng công điền làng Thanh Chiêm làm đất quan phòng giao miếu phu cày cấy [1]. Tỉnh cũng lập ban Lễ sinh gồm một viên tự thừa và 3 lễ sinh chuyên lo việc phụng biện các lễ Đoan dương, Nguyên đán, Xuân đính, Thu đính [1].
Biến cố thời Nghĩa hội và sự kiện năm 1947
Theo tư liệu truyền lại, thời kỳ cụ Nguyễn Duy Hiệu lãnh đạo phong trào Nghĩa hội Quảng Nam, nghĩa quân tấn công tỉnh thành La Qua và thỉnh toàn bộ bài vị ở Văn miếu Thanh Chiêm về đặt trong Văn miếu do Nghĩa hội mới lập ở vùng Trung Lộc, Quế Sơn [1]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy trong cuốn “Vai trò lịch sử của Dinh trấn Quảng Nam” (2002) nhận định hành động này thể hiện vai trò quan trọng của Văn miếu tỉnh đối với sĩ phu địa phương, khi họ không chấp nhận để lại bài vị cho chính quyền đương thời phụng tự [1].
Sau khi phong trào Nghĩa hội tan rã, sinh hoạt tế tự tại Văn miếu tỉnh được phục hồi tại nơi cũ [1]. Đến khoảng năm 1947, khi quân Pháp tiến lên Vĩnh Điện, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến nhằm không để quân đối phương có nơi trú chân, Văn miếu Thanh Chiêm đã bị triệt hạ hoàn toàn [1].
Khởi dựng Khổng Tử miếu tại Hội An
Tháng 9/1960, các hội viên Hội Cổ học tỉnh Quảng Nam vận động xây mới một Khổng Tử miếu tại Hội An, lỵ sở của tỉnh lúc bấy giờ [1]. Khu đất xây dựng rộng 4.800 m2 cạnh miếu Hội đồng cũ, thuộc đất công sản thôn Cẩm Phô bên đường dẫn vào Hội An [1]. Cẩm Phô (trước 7/2025: phường Cẩm Phô, thành phố Hội An), nay thuộc phường Hội An; tại đây còn có Văn thánh miếu Cẩm Phô của làng.
Họa sĩ Tôn Thất Sa ở Huế được mời vẽ họa đồ xây cất theo quy thức Á Đông [1]. Cửa tam quan được mô phỏng theo hình dáng cửa Khuyết Lý trước đền thờ Khổng Tử ở huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) [1]. Việc xây dựng tiến hành từ tháng 1/1961 và hoàn thành trong khoảng hai năm [1]. Sau năm 1975, cùng việc giữ gìn cụm di tích phố cổ, Khổng Tử miếu được ngành bảo tồn bảo tàng trùng tu [1].
Tại Khổng miếu Hội An có hệ thống câu đối ca ngợi đạo Nho và vùng đất xứ Quảng, ví dụ câu đối [1]:
“Quảng bị nho phong: Sài thủy, Hành sơn danh giáo địa Nam lai triết học: Hạnh đàn, Cối trạch thái hòa thiên”
Bản dịch nghĩa ghi: “Rộng mở đường văn, Sài thủy Hành sơn (là) nơi danh giáo / Đem về triết học, Hạnh đàn, Cối trạch (là) cõi thái hòa” [1].
Tra cứu liên quan
- Lịch sử Dinh trấn: Dinh trấn Thanh Chiêm
- Phong trào Cần Vương: Nghĩa hội Quảng Nam, Nguyễn Duy Hiệu
- Công trình Nho học khác: Văn thánh miếu Cẩm Phô, Khổng Miếu Tam Kỳ
- Địa bàn hành chính: phường Điện Bàn, phường Hội An
Điều còn chưa rõ
- Trong các câu đối tại miếu, bài báo tự nêu chưa rõ câu nào sao y từ Văn miếu Thanh Chiêm cũ và câu nào sáng tác khi xây miếu mới [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa chỉ cụ thể gồm số nhà và tên đường hiện nay của Khổng miếu tại phường Hội An [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng dấu tích nền móng của Văn miếu Thanh Chiêm cũ trên thực địa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Từ Văn miếu Thanh Chiêm đến Khổng miếu Hội An”, 06/09/2009, https://baodanang.vn/tu-van-mieu-thanh-chiem-den-khong-mieu-hoi-an-3226425.html, truy cập 27/10/2026.
