Vào nửa đầu thế kỷ 19, triều đình nhà Nguyễn ban hành định lệ chỉ cho phép tàu buôn phương Tây cập bến tại Cửa Hàn (tấn sở Đà Nẵng) [3]. Báo Công an Nhân dân nhận định việc giới hạn tàu buôn phương Tây ở Đà Nẵng gắn với yêu cầu an ninh; nguồn này cũng dẫn lời đánh giá vịnh có điều kiện an toàn, thuận tiện cho tàu thuyền [1][3].
Địa thế kín gió và điều kiện neo đậu thuận lợi
Trong “Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà (1792 – 1794)”, tác giả J. Barrow nhận xét ít có vịnh nào ở thế giới phương Tây sánh được với vịnh Cửa Hàn về mặt an toàn và thuận tiện [1]. Bài viết cũng mô tả bán đảo Sơn Trà nằm ở lối vào vịnh Đà Nẵng [1].
Trong “Tây hành nhật ký”, Phó sứ Phạm Phú Thứ so sánh các cửa biển ở phương Tây ít có núi bao bọc với cửa Đà Nẵng [1]. Trước đó, từ thời chúa Nguyễn, triều đình đã cử quan viên thuộc Tàu ty đến canh giữ cửa Đà Nẵng và Cù Lao Chàm để kiểm tra thuyền buôn, đồng thời chỉ cho các tàu gặp nạn vào cửa Đà Nẵng sửa chữa [2].
Chính sách kiểm soát an ninh của triều đình
Từ các thời kỳ trước, triều đình phong kiến Việt Nam đã có lệ chỉ cho người nước ngoài tụ tập buôn bán tại một địa điểm cố định cách xa kinh thành (như Vân Đồn, phố Hiến hay Hội An) nhằm ngăn ngừa việc do thám [1]. Báo Công an Nhân dân ghi nhận tàu thuyền phương Tây thường đến cửa biển Đà Nẵng trong nửa đầu thế kỷ 19 [3].
Theo ghi chép trong Châu bản triều Nguyễn và Đại Nam thực lục, vua Minh Mạng đã ban Dụ quy định: “Đà Nẵng là nơi rất xung yếu ở chỗ bờ biển, tàu Tây dương đi lại tất phải qua đấy. Phàm thuyền buôn Tây Dương đến buôn bán, chỉ được đến cửa biển Đà Nẵng mà thôi” [3]. Vua Minh Mạng cũng ra lệnh cho các tấn thủ cửa biển phải tâu trình rõ ràng mọi hành trạng, ngày đến và mục đích của tàu thuyền phương Tây cập cảng [3].
Mùa đông năm 1832, khi quốc trưởng nước Mỹ gửi quốc thư xin thông thương, vua Minh Mạng ra lệnh: nếu đến buôn bán thì chỉ cho đỗ ở Trà Sơn thuộc tấn sở Đà Nẵng, không được lên bờ làm nhà, không vượt quá kỷ luật, giao thư xong bảo họ rời đi [3]. Năm 1836, khi tàu Mỹ trở lại thả neo ở vịnh Trà Sơn, vua sai Đào Trí Phú và Lê Bá Tú đến thăm hỏi [3].
Thương mại có chọn lọc và củng cố phòng thủ
Dù hạn chế giao thiệp chính trị, triều Nguyễn không hoàn toàn tuyệt giao về buôn bán [3]. Nguồn ghi nhận triều đình mua một số mặt hàng quân sự từ thuyền buôn phương Tây ở Đà Nẵng [3]. Theo bản tâu của Cai bạ dinh Quảng Nam năm 1825, nhà nước đã mua từ thuyền buôn Pháp 1.080 cây súng điểu thương và 40 khối đá lửa [3].
Tra cứu liên quan
- Công trình quân sự: thành Điện Hải
- Cửa biển: Cửa Hàn, bán đảo Sơn Trà
- Giai đoạn lịch sử: Đà Nẵng thời các chúa Nguyễn
- Nhân vật liên quan: Phạm Phú Thứ
Điều còn chưa rõ
- Vị trí cụ thể trên thực địa ngày nay của một số công trình phòng thủ thời Nguyễn quanh Cửa Hàn như pháo đài Phòng Hải, Trấn Dương thất bảo do không còn dấu tích trên mặt đất [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác ban hành bản Dụ quy định chỉ cho tàu Tây Dương vào Cửa Hàn của vua Minh Mạng chưa thấy ghi ngày tháng cụ thể trong nguồn bài viết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Hứa Xuyên Huỳnh, “Nhặt chuyện quanh cửa Hàn”, Báo Đà Nẵng, 19/06/2026, https://baodanang.vn/nhat-chuyen-quanh-cua-han-3340979.html, truy cập 02/11/2026.
- Nguyễn Duy Hinh, “Vị trí của Hội An trong đô thị cổ Việt Nam”, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, 14/04/2015, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/Vi-tri-cua-Hoi-An-trong-do-thi-co-Viet-Nam-411.html, truy cập 02/11/2026.
- Hồng Nhung, “Ngoại thương thời nhà Nguyễn”, Báo Công an Nhân dân, 14/10/2024, https://cand.vn/Tu-lieu-antg/ngoai-thuong-thoi-nha-nguyen-i747074/, truy cập 02/11/2026.
