Bút danh Phan Tứ ghép từ họ Phan của mẹ và thứ bậc người con thứ tư [2]. Tên thật của ông là Lê Khâm, cháu ngoại Phan Châu Trinh [1].
Gia đình và tuổi nhỏ
Lê Khâm sinh tại Quy Nhơn, quê gốc ở Quế Phong, Quế Sơn [1][2]. Cha ông là Lê Ấm, sinh năm 1898 ở làng Gia Cát; năm 1922 Lê Ấm cưới bà Phan Thị Châu Liên, con gái đầu của Phan Châu Trinh [2]. Ông là con trai duy nhất trong bảy người con [2].
Khoảng năm 1935, cha ông lập đồn điền ở làng Phước Sơn, nay thuộc xã Hiệp Đức (trước 7/2025: thị trấn Tân Bình, huyện Hiệp Đức); chuyện này có ở bài Lê Ấm và đồn điền ở Hiệp Đức [2]. Lê Khâm học Trường Phan Châu Trinh ở Cẩm Khê, huyện Tam Kỳ xưa [2].
Kháng chiến và hai tiểu thuyết đầu
Năm 15 tuổi, trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông làm liên lạc chuyển báo chí, tài liệu bí mật cho Việt Minh huyện Quế Sơn [1]. Nguồn [2] ghi ông ở trong Đội tuyên truyền xung phong của tỉnh Quảng Nam.
Năm 1950, từ Trường Huỳnh Thúc Kháng (Nghệ An), ông nhập ngũ, học Trường Lục quân Trần Quốc Tuấn, phân hiệu Trung Bộ [2]. Cuối năm 1951, ông theo quân tình nguyện Việt Nam sang Hạ Lào [2]. Theo đồng nghiệp, ở Lào ông viết bài thơ “Cô gái Sầm Nưa”, sau được phổ nhạc thành “Điệu lăm tơi” [3].
Tháng 11/1954, ông tập kết ra Bắc; truyện “Những người tình nguyện”, sau bốn lần viết lại, thành tiểu thuyết “Bên kia biên giới” [1]. Tháng 8/1958, ông vào khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội; trong thời gian học, ông viết “Trước giờ nổ súng”, in năm 1961 [1].
Ở chiến trường Khu 5
Giữa năm 1961, ông vào Nam, công tác ở Ban Tuyên huấn Khu ủy 5 [1]. Từ đây ông ký bút danh Phan Tứ [2]. Ông tham gia công tác phát động quần chúng ở vùng Tứ Mỹ – Kỳ Sanh (trước 7/2025 thuộc huyện Núi Thành) [1][4].
Thời gian này ông viết tập truyện ngắn “Về làng” [1]. Tiểu thuyết “Gia đình má Bảy” in năm 1968 [1]. Ở Tứ Mỹ, ông ở trong nhà bà Trần Thị Tranh, nguyên mẫu nhân vật má Bảy [4].
Năm 1966, sức khỏe suy giảm, ông được đưa ra Bắc chữa bệnh, sau đó giữ quyền Tổng biên tập Nhà xuất bản Giải phóng [2]. Tiểu thuyết “Mẫn và tôi” in năm 1972, lấy chất liệu từ thời gian ông ở vùng Nam Tam Kỳ [1]. Nhân vật Mẫn có nguyên mẫu ngoài đời tên là Phận, người ông gặp ở Tứ Mỹ [3].
Gia đình và những năm cuối
Ông kết hôn với bà Đinh Thị Phương Thảo, người quen từ thời sinh viên, và có một con trai là Lê Hồng Cương [2][4]. Sau năm 1975, ông về quê, từng là Chủ tịch Hội Văn học – nghệ thuật tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, Ủy viên Ban Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam và đại biểu Quốc hội khóa VIII [2].
Ông mất ngày 17/4/1995 tại Đà Nẵng; tang lễ tổ chức ngày 19/4/1995 tại Nhà văn hóa trung tâm thành phố [2][3]. Những ngày cuối đời, ông lo không đủ sức hoàn thành tập 4 bộ “Người cùng quê” [4]. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật [3][4].
Nhật ký
Theo chị ruột ông là bà Lê Thị Kinh, gia đình giữ hơn 50 cuốn nhật ký, ghi bằng tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Lào, tiếng Nga và tiếng Pháp để giữ bí mật [3]. Một phần nhật ký được in năm 1983, 1984 khi ông còn sống [3]. Gần đây có bộ nhật ký “Từ chiến trường khu V” [4]. Kỷ vật của ông được giữ ở nhà gia đình trên đường Phan Đình Phùng, Đà Nẵng [2][4].
Tra cứu liên quan
Điều còn chưa rõ
- Hai tiểu thuyết đầu: nguồn [1] và [2] ghi “Bên kia biên giới” hoàn thành trước (nguồn [2] ghi năm 1958), “Trước giờ nổ súng” in năm 1961; nguồn [4] ghi năm 1958 ông bắt đầu viết “Trước giờ nổ súng”, rồi năm 1960 là “Bên kia biên giới” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chức của cha: nguồn [1] ghi Đốc học Quy Nhơn, nguồn [3] ghi Đốc học Trường quốc học Huế [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, Thanh Quế, “Nhà văn Phan Tứ với đề tài chiến tranh cách mạng”, 16/04/2014, https://baodanang.vn/nha-van-phan-tu-voi-de-tai-chien-tranh-cach-mang-3118386.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, Phạm Lâm, “Làng Phước Sơn và tuổi thơ nhà văn Phan Tứ”, 21/01/2024, https://baodanang.vn/lang-phuoc-son-va-tuoi-tho-nha-van-phan-tu-3128748.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Phan Tứ – Nhà văn còn nhiều… bí ẩn”, 05/02/2014, https://baodanang.vn/phan-tu-nha-van-con-nhieu-bi-an-3287513.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, Đặng Trương, “Phan Tứ trong ký ức người thân và bạn bè”, 12/02/2023, https://baodanang.vn/phan-tu-trong-ky-uc-nguoi-than-va-ban-be-3033532.html, truy cập 04/11/2026.