Sáng 1/9/1858, đô đốc Pháp Rigault de Genouilly gửi tối hậu thư, đòi quân Việt giao hai đồn An Hải và Điện Hải trong vòng hai giờ. Không có thư trả lời. Khoảng 9 giờ 45, pháo từ tàu chiến bắt đầu nổ [4].
Hôm sau, thành Điện Hải thất thủ [4]. Tòa thành gạch bên bờ tây sông Hàn là nơi cuộc xâm lược của Pháp vào Việt Nam bắt đầu [1], và ngày nay là di tích quốc gia đặc biệt đầu tiên của thành phố [3].
Từ đồn sát biển đến thành trên gò
Năm Gia Long thứ 12, tức 1813, triều Nguyễn dựng đồn Điện Hải gần cửa sông Hàn để kiểm soát tàu thuyền ra vào cảng Đà Nẵng [3][5]. Năm 1823, Minh Mạng cho dời đồn vào sâu hơn, lên một gò đất cao, và xây lại kiên cố [1][3]. Theo cổng du lịch thành phố, lý do là bờ biển bị xói lở [2].
Năm 1835, đồn được đổi tên thành thành Điện Hải [1][3]. Năm 1847, thời Thiệu Trị, thành được xây lại kiên cố hơn theo kiểu Vauban của phương Tây [2].
Một tòa thành kiểu Vauban
Vauban là kiểu thành lũy châu Âu có các pháo đài nhô ra ở góc, để súng từ góc này bắn che được cho mặt tường kia. Thành Điện Hải hình vuông, bốn góc lồi, chu vi 556 m, tường cao hơn 5 m, bao quanh là hào sâu hơn 3 m [1][2].
Thành có hai cửa, mở về phía đông và phía nam [2]. Bên trong có hành cung, kỳ đài, kho đạn, kho thuốc súng, kho lương và vọng gác, cùng khoảng 30 khẩu đại bác cỡ lớn [1].
1858–1860
Liên quân Pháp – Tây Ban Nha đến Đà Nẵng với 14 tàu chiến [1] và khoảng 2.500 quân, trong đó 850 lính Tây Ban Nha [4]. Ngày 1/9/1858, sau nửa giờ pháo kích, họ đổ bộ và chiếm các đồn An Hải, Phòng Hải và Trấn Dương. Ngày 2/9, họ chiếm thành Điện Hải; 20 lính Việt tử trận, 12 người bị thương [4].
Nhưng chiếm thành không có nghĩa là thắng. Nguyễn Tri Phương, người chỉ huy quân dân kháng chiến, chuyển sang đánh du kích [1][4]. Đầu năm 1859, quân Việt đánh chìm ba tàu Pháp [4]. Ngày 23/3/1860, sau khoảng một năm rưỡi, liên quân rút khỏi Đà Nẵng [1].
Theo số liệu của Bảo tàng Đà Nẵng được Việt Nam News dẫn lại, hơn 4.300 quân và dân Việt đã chết trong cuộc chiến này [4].
Từ bảo tàng trở lại thành
Trong nhiều năm, Bảo tàng Đà Nẵng nằm ngay trong khuôn viên thành, còn phía ngoài tường là nhà dân và công trình lấn dần vào di tích [3]. Từ năm 1979 đến 2008, người ta đào được ở đây 11 khẩu súng thần công bằng sắt [3].
Sau khi được xếp hạng đặc biệt, thành phố di dời khoảng 80 hộ dân khỏi mặt tường phía tây, chuyển bảo tàng sang số 42 Bạch Đằng và khởi công tu bổ giai đoạn một ngày 29/3/2018, kinh phí 102,7 tỉ đồng [1].
Điều còn chưa rõ
Đồn Điện Hải dựng năm 1812 hay 1813? Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi 1812 [1]; Việt Nam News, cổng du lịch thành phố và một bài tạp chí khoa học ghi 1813, tức năm Gia Long thứ 12 [2][3][5]. Bài này theo số đông.
Năm đổi tên cũng lệch một năm: 1835 theo hai tờ báo [1][3], 1834 theo cổng du lịch thành phố [2]. Về số tàu chiến ngày 1/9/1858, có nguồn ghi 14, có nguồn ghi 10 chiếc nổ súng [1][4].
Ít người biết
- Khi được xếp hạng, đây là di tích quốc gia đặc biệt đầu tiên của Đà Nẵng [3]; Ngũ Hành Sơn được xếp hạng một năm sau.
- Thành chỉ cách bờ sông Hàn khoảng 200 m [5].
- Mộ của lính Pháp và Tây Ban Nha chết trong những năm 1858–1860 nằm gần cảng Tiên Sa, phía bán đảo Sơn Trà [4].
Đến tận nơi
Di tích nằm trên đường Trần Phú, cách bờ sông vài phút đi bộ. Công trình đã qua nhiều đợt tu bổ từ năm 2018; nên xem thông báo của thành phố về giờ mở cửa và phần nào đang đón khách trước khi đi.
Nguồn tham khảo
- Sài Gòn Giải Phóng, “Thành Điện Hải được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt”, 29/3/2018, https://www.sggp.org.vn/thanh-dien-hai-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-post471809.html, truy cập 10/10/2026.
- Cổng thông tin du lịch thành phố Đà Nẵng, “The Dien Hai Citadel”, https://danangfantasticity.com/the-dien-hai-citadel, truy cập 10/10/2026.
- Việt Nam News, “Citadel named Nat’l Special Relic”, 30/3/2018, https://vietnamnews.vn/life-style/425375/citadel-named-nat-l-special-relic.html, truy cập 10/10/2026.
- Việt Nam News, “1858-60 fight: a history of the country’s defence in retrospect”, 24/3/2019, https://vietnamnews.vn/sunday/features/465014/1858-60-fight-a-history-of-the-country-s-defence-in-retrospect.html, truy cập 10/10/2026.
- Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Kim Hồng, “Đánh giá điểm tài nguyên du lịch theo định hướng khai thác du lịch đường sông trên sông Hàn, Cổ Cò và Cẩm Lệ ở thành phố Đà Nẵng”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, tập 16, số 5, 2019, tr. 108–120, https://journal.hcmue.edu.vn/index.php/hcmuejos/article/download/2504/2465/2742, truy cập 10/10/2026.
