Những người Việt đầu tiên được đưa vào định cư ở đất Quảng Nam mang một dấu hiệu trên người: tên châu mình ở, thích vào cánh tay. Nhà Hồ làm vậy để họ khó bỏ trốn về bắc [1].
Có vốn mà không có ruộng
Năm 1402, nhà Hồ lập lộ Thăng Hoa trên đất vừa lấy được của Champa, cử Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ [2]. Theo sử cũ được một loạt bài nghiên cứu dẫn lại, năm 1403 nhà Hồ cho dân các lộ có vốn mà không có ruộng đem gia đình vào Thăng Hoa; họ cùng với “người cũ của lộ ấy còn sót lại” được ghi tên vào quân ngũ [1].
Tác giả nhận xét: những người có vốn thì không phải dân nghèo xiêu tán. Quan địa phương phải chọn đất cho họ ở. Còn việc thích chữ lên tay cho thấy chuyến đi này được coi là một đi không trở lại [1].
Vợ con vào sau
Năm sau, Hồ Quý Ly cho vợ con những người đã vào trước được vào Thăng, Hoa khai khẩn lập ấp. Thuyền gặp gió bão, chết nhiều, nhưng đã có những gia đình đoàn tụ trên đất mới [1].
Sử không ghi họ từ lộ nào đi. Theo Phan Khoang, được bài viết dẫn lại, phần lớn là người Nghệ An và Thuận Hóa [1]. Loạt bài này dùng chuyện di dân để lần tìm gốc của giọng nói Quảng Nam.
Không giữ được lâu
Năm 1414, khi quân Minh đã chiếm Đại Việt và lập sổ hộ tịch ở Tân Bình, Thuận Hóa, thì Thăng Hoa không chép được số xã, số hộ: vùng này khi ấy do Chiêm Thành kiểm soát, quan nhà Minh chỉ biên tên phủ mà thôi [1].
Phải đến năm 1471, người Việt mới trở lại lâu dài, và các làng như Hải Châu, Túy Loan mới ra đời.
Điều còn chưa rõ
Bao nhiêu người đã vào trong đợt 1403, họ ở những đâu, và con cháu họ có còn lại sau năm 1414 hay không, sử cũ không ghi. “Người cũ còn sót lại” là người Việt vào trước hay người Chăm ở lại, chính tác giả cũng để ngỏ [1].
Nguồn tham khảo
- Nông nghiệp và Môi trường, “Hình thành giọng Quảng Nam: Ai đã di dân vào Quảng Nam (phần II)”, 14/8/2023, https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/ai-da-di-dan-vao-quang-nam-ii-d329998.html, truy cập 12/10/2026.
- Trương Minh Dục, “Vùng đất Quảng Nam trong hành trình về phương Nam của Đại Việt”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, số 06 (74)/2021, từ tr. 46, https://vjol.info.vn/index.php/isscr/article/download/63662/53587/, truy cập 12/10/2026.
