Trước khi là thương cảng của người Việt, người Hoa, người Nhật, đất Hội An đã có người ở và buôn bán từ hàng trăm năm trước Công nguyên. Bằng chứng là những ngôi mộ chum, được tìm thấy từ năm 1989 [1].
Mùa điền dã năm 1989
Giả thuyết rằng Hội An có một lớp lịch sử sâu hơn thời thương cảng được xác nhận trong đợt điền dã năm 1989, do các chuyên gia của Đại học Tổng hợp Hà Nội cùng Ban Quản lý di tích Hội An thực hiện. Ba di chỉ Sa Huỳnh đầu tiên được phát hiện: An Bang, Hậu Xá và Thanh Chiếm. Cũng trong đợt ấy, người ta tìm thấy dấu vết kiến trúc tháp Chăm và một số tác phẩm điêu khắc Champa [1].
Các cuộc khai quật
Sau hội thảo quốc tế về đô thị cổ Hội An năm 1990, nhiều dự án khảo cổ được mở, trong đó có dự án khai quật các khu mộ chum Sa Huỳnh ở Hội An trong các năm 1993–1995, do Quỹ Toyota tài trợ; và các đợt khảo sát, khai quật trên Cù Lao Chàm từ 1997 đến 2000 [1].
Đến nay, các di chỉ gắn với văn hóa Sa Huỳnh ở Hội An gồm Bãi Ông trên Cù Lao Chàm; các khu mộ An Bang, Hậu Xá II, Xuân Lâm, Thanh Chiếm; và khu cư trú kiêm mộ táng Hậu Xá I [1].
Bảo tàng ở số 149 Trần Phú
Năm 1994, Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh được lập tại số 149 Trần Phú, gần Chùa Cầu, trưng bày gần 1.000 hiện vật khai quật từ các di chỉ ở Hội An thuộc thời Sa Huỳnh và buổi đầu Champa [1].
Ngay bên cạnh: Lai Nghi
Cách Hội An vài cây số, khu mộ Lai Nghi ở Điện Bàn cho hơn 10.000 di vật, trong đó có trang sức vàng nay là bảo vật quốc gia. Trưởng đoàn khai quật Lai Nghi gọi vùng này là một trung tâm thương mại của Hội An thời cổ.
Điều còn chưa rõ
Niên đại cụ thể của từng di chỉ và mối quan hệ giữa cư dân Sa Huỳnh với người Chăm về sau chưa có trong nguồn chúng tôi đã mở. Xem thêm phố cổ Hội An.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản văn hóa Hội An, “35 Years of Research, Conservation, and Promotion of Archaeological Sites and Artefacts in Hội An”, https://hoianheritage.net/en/specialised-exchanges/research-exchange/35-years-of-research-conservation-and-promotion-of-archaeological-sites-and-artefacts-in-hoi-an-31.html, truy cập 12/10/2026.