Người Xơ Đăng ở vùng Ngọc Linh gọi cây này là “cây thuốc giấu”. Họ biết dùng nó từ lâu, nhưng người biết chỗ có sâm thường giữ bí mật cho riêng mình [2][5]. Giới khoa học chỉ biết đến nó từ năm 1973.
Chuyến đi năm 1973
Theo lời dược sĩ Đào Kim Long kể với báo Tiền Phong, năm 1970 ông nhận vào chiến trường Khu 5 tìm cây thuốc. Lúc ấy, cả tổ điều tra dược liệu của Khu 5 đã hy sinh [2]. Đi dọc Trường Sơn, ông không thấy dấu vết nhân sâm. Ông đoán núi Ngọc Linh, nơi các dãy núi tỏa về hai phía đông tây, là chỗ có thể có một loài sâm bản địa [2].
Đầu năm 1973, Ban Y tế Trung Trung Bộ lập đoàn tìm sâm, gồm ông Long, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, các dược sĩ Nguyễn Châu Giang và Trần Thanh Dân [2]. Báo Pháp Luật TP.HCM viết thêm rằng đoàn được dược tá Nguyễn Thị Lê của Ban Dân y Kon Tum dẫn đường [3]. Chín giờ sáng 19/3/1973, Nguyễn Châu Giang nhổ một cây nhỏ hỏi thầy. Đó là cây sâm đầu tiên đoàn tìm được trên núi [2][3]. Đoàn ở lại khoảng nửa tháng để khảo sát. Ngày 27/5/1973, đoàn về tới căn cứ Trà My, mang theo khoảng 15 kg sâm phơi khô cùng tiêu bản [2].
Năm 1974, Khu ủy Khu 5 khoanh vùng bảo vệ. Để giữ bí mật, người ta gọi cây là “cây có đốt” [2][3].
Tên khoa học
Ông Long ban đầu công bố loài này với tên Panax articulatus. Mười hai năm sau, tên được công nhận là Panax vietnamensis Ha & Grushv. [3]. Bài năm 2008 của VnExpress gọi nó là loài nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới [1].
Theo PGS.TS Trần Công Luận, đến năm 2023 các nhà nghiên cứu đã xác định 104 hợp chất trong sâm Ngọc Linh, trong đó có 84 hợp chất saponin [3]. Báo Tiền Phong dẫn con số cũ hơn là 52 saponin trong thân rễ [2]. Bài này không bàn đến công dụng chữa bệnh của sâm.
Vùng trồng ở Đà Nẵng
Tháng 5/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa “Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh” ở huyện Nam Trà My vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hồ sơ di sản ghi vùng trồng ở các xã cũ Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang, Trà Tập, Trà Dơn, Trà Leng, Trà Don và Trà Vinh [5]. Theo hồ sơ ấy, sâm mọc tự nhiên chủ yếu ở các thôn của xã Trà Linh cũ [5].
Sau khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng, Lễ hội sâm Ngọc Linh lần thứ VII diễn ra ở xã Nam Trà My từ ngày 1 đến 3/8/2025 [4]. Theo báo Văn hóa, ở bốn xã Trà Linh, Trà Tập, Trà Leng và Nam Trà My có hơn 365 chốt trồng sâm và hơn 4.700 hộ tham gia, trồng trên 5.000 ha [4]. Quy hoạch bảo tồn và phát triển sâm do tỉnh Quảng Nam cũ phê duyệt rộng hơn 15.000 ha [4].
Núi Ngọc Linh nằm giữa vùng Trà My cũ của Quảng Nam và phía Kon Tum cũ [1].
Cùng vùng núi ấy còn có quế Trà My; Lễ hội quế Trà Leng năm 2026 nằm trong chuỗi Lễ hội sâm Ngọc Linh.
Về độ cao, sông suối và các loài đặc hữu khác của ngọn núi, xem núi Ngọc Linh.
Điều còn chưa rõ
- Nơi tìm thấy cây đầu tiên: báo Pháp Luật TP.HCM ghi thuộc huyện Đắk Tô, nay là Tu Mơ Rông (Kon Tum cũ) [3]. Vì núi trải qua cả hai tỉnh, bài chưa xác định được điểm ấy nay thuộc Đà Nẵng hay không.
- Độ cao mọc tự nhiên: các nguồn ghi từ 1.500 m trở lên [1], từ 1.500 đến 2.100 m [5], hay từ 1.200 đến 2.500 m [3].
- Diện tích trồng “trên 5.000 ha” [4] là con số báo dẫn lại; bài chưa có số liệu thống kê chính thức của thành phố.
- Giá sâm trên thị trường không được ghi ở đây vì biến động và khó kiểm chứng.
Nguồn tham khảo
- VnExpress, “Trồng sâm Ngọc Linh trong… 20 ngày”, 15/2/2008, https://vnexpress.net/trong-sam-ngoc-linh-trong-20-ngay-2107602.html, truy cập 18/10/2026.
- Nguyễn Ngọc, “Hành trình tìm ra ‘quốc bảo’ giữa đại ngàn Trường Sơn”, Tiền Phong, 31/8/2026, https://tienphong.vn/hanh-trinh-tim-ra-quoc-bao-giua-dai-ngan-truong-son-post1871378.tpo, truy cập 18/10/2026.
- Lê Kiến, “Giới nghiên cứu ngỡ ngàng về sâm Ngọc Linh”, Pháp Luật TP.HCM, 22/2/2023, https://plo.vn/gioi-nghien-cuu-ngo-ngang-ve-sam-ngoc-linh-post720893.html, truy cập 18/10/2026.
- Khánh Chi, “200 cây sâm ‘so tài’ tại Hội thi sâm Ngọc Linh”, Báo Văn hóa, 1/8/2025, https://baovanhoa.vn/doi-song/200-cay-sam-so-tai-tai-hoi-thi-sam-ngoc-linh-158282.html, truy cập 18/10/2026.
- Ngô Anh Văn, “‘Quốc bảo’ Sâm Ngọc Linh – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”, VnEconomy, 15/5/2025, https://vneconomy.vn/quoc-bao-sam-ngoc-linh-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia.htm, truy cập 18/10/2026.