Trước cổng làng truyền thống của người Xê Đăng ở vùng Nam Trà My cũ luôn có một cặp tượng hình nộm tạc từ thân cây dớn, tay trái cầm gươm, tay phải cầm khiên tre [1]. Theo lời nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết và các bậc cao niên địa phương được Báo Đà Nẵng ghi lại năm 2023, cặp tượng này được dân làng xem như vị thần canh giữ cổng làng, ngăn tà ma và bảo vệ lúa giống [1]. Tượng cổng làng do ông Quyết chế tác tại làng Tơ Ma (trước 7/2025: thôn 1, xã Trà Mai, huyện Nam Trà My; nay thuộc xã Nam Trà My) đã được đưa vào trưng bày tại Bảo tàng Quảng Nam [1].
Cấu trúc làng phòng thủ và vị trí cổng làng
Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết (người Xê Đăng ở làng Tơ Ma, thôn 1, xã Trà Mai cũ), người Xê Đăng ở vùng cao Nam Trà My cũ xưa kia sống quần cư thành từng nóc trên lưng chừng các sườn núi cao [1]. Mỗi nóc gồm từ 12 đến 15 hộ gia đình, ở nhà sàn thấp hình chữ nhật, mái lợp tranh, vách dựng bằng lồ ô hoặc gỗ, và luôn có một máng nước gọi là `lang tak` phục vụ ăn uống, sinh hoạt [1]. Khi lập làng mới, người dân thường đem cây gạo về trồng vì tin rằng nơi cư trú có thần linh ngự trị; theo ông Quyết, cây gạo biểu trưng cho sự trường sinh bất tử và quê hương xưa của tổ tiên, đồng thời thường được dùng làm cột lễ hiến sinh trâu [1].
Từ 8 – 10 nóc hợp lại thành một làng [1]. Theo ông Quyết, người Xê Đăng coi làng là khu dân cư tập trung được phòng thủ kiên cố: xung quanh rào kín, có hào sâu và đặt bẫy, chông để chống thú dữ cùng các tác nhân từ bên ngoài [1]. Giữa làng có ngôi nhà rông (gọi là `cượt`), là nơi hội họp, bàn việc trọng đại và tổ chức lễ hội truyền thống; xem thêm nhà rông Xê Đăng [1]. Phía ngoài phạm vi làng là các kho thóc của từng hộ gia đình, cũng được bao bọc bằng hàng rào lồ ô và gỗ khép kín [1]. Trước cổng ra vào của cấu trúc làng ấy, người Xê Đăng dựng một cặp tượng hình nộm bằng cây dớn [1].
Chất liệu và cách tạo hình bằng dao nhọn
Theo những người lớn tuổi người Xê Đăng ở huyện Nam Trà My cũ được bài báo dẫn lời, vật liệu chính để tạc tượng cổng làng là cây dớn (có nơi gọi là cây dương xỉ), tiếng Xê Đăng gọi là `tiên lây` [1]. Đây là loài cây rừng mọc nhiều ở vùng cư trú của người Xê Đăng [1]. Khi chế tác, người làm tượng thường chỉ dùng một con dao nhọn với các nhát gọt dứt khoát, chính xác, không chạm khắc chi tiết cầu kỳ [1].
Tượng tạo hình một nhân vật không có chân, chiều cao từ 80 – 85 cm, đường kính thân khoảng 25 cm [1]. Đôi tay làm bằng tre gắn vào thân cây dớn: tay trái cầm gươm, tay phải cầm một chiếc khiên đan bằng tre [1]. Gương mặt tượng được tạo vẻ dữ tợn với đôi mắt trợn tròn, miệng nhe răng; hàm răng lởm chởm được làm từ các thanh lồ ô gắn vào miệng, còn trên đầu cắm 3 tua thanh tre [1].
Quan niệm tâm linh về thần giữ làng
Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết và những người già am hiểu phong tục trong vùng, người Xê Đăng tin vào các đấng siêu nhiên và thần linh để cầu cuộc sống yên lành, mùa màng tốt tươi [1]. Cặp tượng trước cổng làng được dựng lên nhằm xua đuổi ma xấu về làng quấy nhiễu hoặc đem lại điều xui xẻo, ngăn sâu mối phá hoại lúa giống đã tỉa, đồng thời cản những thế lực xấu bên ngoài vào phá làng hay lấy lúa [1].
Trong quan niệm của các bậc cao niên được bài báo ghi lại, tượng cổng làng không chỉ là vật trang trí mà còn có khả năng dò xét và nhận biết người trong làng có bụng xấu, tâm không trong sáng [1]. Theo niềm tin dân gian này, kẻ xấu khi nhìn vào bức tượng sẽ nảy sinh cảm giác lo lắng, bất an, sợ hãi và không dám bước chân vào làng; ngược lại, người từ làng khác đến thấy cổng làng có tượng thì nể trọng [1].
Theo bài báo năm 2023, bên cạnh hiện vật do ông Nguyễn Văn Quyết chế tác đang đặt tại Bảo tàng Quảng Nam, một số địa phương ở huyện Nam Trà My cũ vẫn đặt tượng cổng làng tại khu trưng bày nhà văn hóa thôn, làng ở ngôi nhà rông gắn với hoạt động du lịch cộng đồng [1].
Tra cứu liên quan
- Văn hóa và cộng đồng: người Ca Dong, người Co ở Trà My, người Cơ Tu
- Địa bàn Nam Trà My cũ: xã Trà Tập, xã Trà Linh
Điều còn chưa rõ
- Bài báo chủ yếu dẫn lời kể của nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết và một số người cao tuổi địa phương, chưa có số liệu khảo sát điền dã cụ thể về số lượng làng Xê Đăng ở Nam Trà My cũ còn duy trì tục dựng tượng cổng làng truyền thống ngoài các điểm trưng bày nhà văn hóa [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các nghi thức cúng tế cụ thể khi dựng mới hoặc thay tượng cổng làng theo chu kỳ hàng năm không được nguồn mô tả chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Tượng “thần giữ làng” của người Xê Đăng”, 24/9/2023, https://baodanang.vn/tuong-than-giu-lang-cua-nguoi-xe-dang-3236328.html, truy cập 23/10/2026.