Camille Paris đến Đông Dương với tư cách lính bộ binh hải quân (infanterie de marine), lên tới trung sĩ, rồi chuyển sang ngành bưu điện và được giao dựng đường dây điện tín Sài Gòn – Huế [1]. Chính công việc kéo dây dọc miền Trung ấy đưa ông tới gần các phế tích Champa.
Từ bưu điện đến đồn điền
Theo một từ điển tiểu sử thời thuộc địa, năm 1894 Paris là chủ sự bưu điện ở Tourane. Năm 1895, ông từ chức để làm nông, lập một đồn điền cà phê ở Phong Lệ, cách Tourane vài cây số về phía nam. Ngay trên đất đồn điền, ông tìm thấy dấu tích các công trình Chăm [1].
Tháng 6/1896, ông được Bộ ở Pháp giao nhiệm vụ đi tìm các di tích Chăm ở Trung Kỳ; ông thực hiện từ ngày 16/12/1896 đến ngày 12/6 năm sau, lần theo biên giới phía bắc của Champa cổ [1]. Ông cũng từng là chủ tịch nghiệp đoàn các nhà sản xuất và xuất khẩu ở Tourane [1].
Tượng ở Phong Lệ
Tạp chí Heritage viết rằng vườn tượng mà Charles Lemire gây dựng ở Tourane có nhận một bộ điêu khắc do Camille Paris tặng, lấy từ đồn điền ở Phong Lệ [2]. Khu vườn ấy về sau thành Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Một trong các bảo vật quốc gia của bảo tàng, phù điêu Shiva múa, cũng mang địa danh Phong Lệ; xem bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng.
Và Mỹ Sơn
Paris thường được nhắc là người đã phát quang khu Mỹ Sơn. Một bài nghiên cứu viết rằng Mỹ Sơn được một nhóm lính Pháp tìm lại năm 1885, và mười năm sau Camille Paris dọn quang khu di tích, trước khi các học giả đến nghiên cứu văn bia [1].
Một nhân vật khó ưa
Cuốn từ điển tiểu sử không nương tay: nó tả ông là người tính khí khó chịu, và ghi rằng trong cuốn lược sử An Nam của mình, ông đã dùng ghi chép của Trương Vĩnh Ký mà không nêu tên. Ông chết vì trúng tên trong một chuyến thám hiểm ở Bình Định, cuối tháng 1/1908 [1].
Điều còn chưa rõ
Cũng trang nghiên cứu ấy, ở một chỗ khác, ghi ông mất năm 1898 [1]; bài này theo từ điển tiểu sử, vốn có ngày sinh, ngày mất cụ thể hơn. Số tượng ông tặng và những tượng nào trong bảo tàng hôm nay đến từ đồn điền của ông, chúng tôi chưa có nguồn.
Nguồn tham khảo
- Angkor Database, trang giới thiệu bài “The Preservation and Management of the Monuments of Champa in Central Vietnam” (2011), có dẫn mục “Paris, Camille” trong Dictionnaire de bio-bibliographie của Brébion và Cabaton, https://angkordatabase.asia/publications/the-preservation-and-management-of-the-monuments-of-champa-in-central-vietnam, truy cập 12/10/2026.
- Nguyễn H. H. Duyên, “A hundred years in review”, Heritage (tạp chí của Vietnam Airlines), 28/5/2021, https://heritagevietnamairlines.com/?p=37481, truy cập 12/10/2026.