Đêm 24 rạng sáng ngày 25/9/1952, bộ đội Liên khu 5 thực hiện trận tiến công tiêu diệt cứ điểm Đồn Nhất trên đỉnh đèo Hải Vân [1][4]. Đây là trận đánh kết thúc Chiến dịch Hè Thu 1952 trên địa bàn Quảng Nam – Đà Nẵng [1][3]. Khu vực diễn ra trận đánh nằm tại khu vực di tích Hải Vân Quan, nay thuộc địa phận phường Hải Vân (trước 7/2025: phường Hòa Hiệp Bắc, quận Liên Chiểu) và thị trấn Lăng Cô (huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế) [2].
Vị trí và hệ thống phòng thủ Đồn Nhất
Theo Báo Quân đội nhân dân, Đồn Nhất nằm án ngữ trên đỉnh đèo Hải Vân ở địa thế hiểm trở, có đường tàu hỏa xuyên lòng đất qua núi [1]. Công sự và lô cốt được xây dựng kiên cố, bao quanh đồn có tường thành xây bằng đá cao 3 mét, dày 1 mét nhằm trấn giữ vị trí trên quốc lộ 1A [1].
Quân Pháp bố trí lực lượng phòng thủ khoảng một trung đội lính Âu – Phi tăng cường, trang bị 4 khẩu súng trọng liên 20mm, 15 khẩu súng trung liên cùng nhiều phương tiện chiến đấu khác [1]. Khu vực Đồn Nhất nằm tại di tích Hải Vân Quan trên đỉnh đèo Hải Vân ở độ cao gần 500 mét so với mực nước biển [2].
Bối cảnh trong Chiến dịch Hè Thu 1952
Chiến dịch Hè Thu 1952 ở Bắc Quảng Nam – Đà Nẵng do Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Liên khu 5 chủ trương phát động [3]. Trước khi đánh Đồn Nhất, lực lượng bộ đội chủ lực và địa phương đã tiến công nhiều cứ điểm tại vùng Gò Nổi và lân cận như Xuân Đài (21/7/1952), Vân Ly (23/7/1952), đánh càn ở đồng Duy Hưng, tiến công cứ điểm Túy Loan (đêm 19/8/1952), diệt các cứ điểm Bà Du, Túy La, Thượng Phước, Lệ Sơn [3].
Trước khi kết thúc chiến dịch, ban chỉ huy giao nhiệm vụ đánh Đồn Nhất cho Đại đội 6 (được tăng cường một trung đội thuộc Đại đội 4) của Tiểu đoàn 59, Trung đoàn 803, mang mật danh bộ phận “DZ” [1]. Đơn vị được lệnh tiến ra vùng Tây Bắc Hòa Vang, ém quân tại Khe Sơn, Lỗ Trào, Trường Định, vừa tiêu diệt Đồn Nhất vừa nghi binh đánh lạc hướng lực lượng Pháp để đại bộ phận Trung đoàn 803 rút về hậu phương an toàn [1].
Diễn biến trận đánh
Bộ đội hành quân xa, mang vác nặng qua địa hình rừng rậm, núi cao, suối sâu để tiếp cận đồn [1]. Thời điểm nổ súng được chọn vào nửa đêm khi lính trong đồn đang ngủ say và việc tuần tra, canh gác bộc lộ sơ hở [1]. Báo Thanh Niên ghi trận đánh diễn ra vào đêm 24 rạng sáng 25/9/1952 [4].
Khi tiếp cận các lô cốt, lực lượng tiến công dùng thủ pháo và lựu đạn phá các lô cốt chính [1]. Dưới sự yểm trợ của hỏa lực bắn thẳng, các tổ xung kích và các mũi tiến công thọc sâu, chia cắt và cô lập từng bộ phận của quân đối phương [1].
Sau 2 giờ chiến đấu, lực lượng tiến công làm chủ hoàn toàn cứ điểm Đồn Nhất [1].
Kết quả và hội thảo khoa học
Bộ đội Liên khu 5 bắt giữ viên quan hai đồn trưởng người Pháp và một xạ thủ súng trọng liên 20mm [1]. Vũ khí thu giữ gồm 3 khẩu súng trọng liên 20mm, 11 khẩu súng trung liên, 10 khẩu súng ngắn cùng quân trang dự trữ trong đồn [1].
Nguồn Báo Quân đội nhân dân đánh giá đây là trận đánh ghi nhận bước phát triển về nghệ thuật đánh công kiên (tiến công lực lượng phòng thủ trong công sự vững chắc) của lực lượng vũ trang ở chiến trường Nam Trung Bộ [1].
Ngày 23/9/2022, tại thành phố Đà Nẵng, Thành ủy Đà Nẵng phối hợp với Viện Lịch sử Quân sự và Bộ Tư lệnh Quân khu 5 tổ chức hội thảo khoa học “70 năm Chiến thắng Đồn Nhất – Hải Vân Quan (25-9-1952 / 25-9-2022) – Dấu ấn lịch sử, kinh nghiệm về xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân” [1][4]. Di tích chiến thắng Đồn Nhất – Hải Vân Quan nằm tại khu vực Hải Vân Quan [2]. Dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi di tích Hải Vân Quan với tổng mức đầu tư 42 tỷ đồng từ ngân sách thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế đã hoàn thành ngày 21/12/2024 [2].
Tra cứu liên quan
- Cửa ải trên đỉnh đèo: Hải Vân Quan
- Cung đèo: đèo Hải Vân
- Đơn vị hành chính: phường Hải Vân, bảng tra phường xã Đà Nẵng
- Địa bàn chiến dịch: Gò Nổi
Điều còn chưa rõ
- Tên gọi cứ điểm: bài viết trên Báo Quân đội nhân dân và Báo Thanh Niên gọi là “Đồn Nhất” [1][4], trong khi bài viết trên Báo Đà Nẵng năm 2019 ghi là “đồn Nhứt” [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm nổ súng chính xác: Báo Quân đội nhân dân ghi trận tiến công diễn ra ngày 25/9/1952 và nổ súng lúc nửa đêm [1], còn Báo Thanh Niên ghi đêm 24 rạng sáng 25/9/1952 [4] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính cụ thể của viên quan hai đồn trưởng người Pháp bị bắt chưa được các nguồn nêu rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số thương vong cụ thể của hai bên trong trận đánh không thấy ghi trong các nguồn đã dẫn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quân đội nhân dân, “Nghệ thuật đánh công kiên trong trận tiến công Đồn Nhất”, 25/09/2022, https://www.qdnd.vn/quoc-phong-an-ninh/nghe-thuat-quan-su-vn/nghe-thuat-danh-cong-kien-trong-tran-tien-cong-don-nhat-706288, truy cập 06/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Hành trình mới của Hải Vân Quan”, 28/12/2024, https://en.baodanang.vn/hanh-trinh-moi-cua-hai-van-quan-3285098.html, truy cập 06/11/2026.
- Võ Văn Minh, “Nhớ mãi chiến dịch Hè Thu 1952”, Báo Đà Nẵng, 10/09/2019, https://baodanang.vn/nho-mai-chien-dich-he-thu-1952-3035241.html, truy cập 06/11/2026.
- Hoàng Sơn, “Chiến thắng Đồn Nhất – Hải Vân quan để lại nhiều bài học quý”, Báo Thanh Niên, 24/09/2022, https://thanhnien.vn/chien-thang-don-nhat-hai-van-quan-de-lai-nhieu-bai-hoc-quy-1851503014.htm, truy cập 06/11/2026.
