Đình Thành Mỹ tọa lạc tại thôn Thành Mỹ, trước tháng 7/2025 thuộc địa bàn xã Tam Phước, huyện Phú Ninh, nay thuộc xã Tây Hồ, thành phố Đà Nẵng [1][2]. Trong dân gian xứ Quảng truyền miệng câu nói “Thứ nhất La Qua, thứ nhì Thành Mỹ, thứ ba Chiên Đàn” để so sánh mức độ to lớn của các ngôi đình cổ trong vùng [1][2]. Ngôi đình đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào tháng 8/2021 [2].
Nguồn gốc lập làng và tên gọi Thành Mỹ
Theo tư liệu của các vị cao niên, tiền hiền khai khẩn làng Thành Mỹ gồm các tộc Phạm, tộc Võ, tộc Huỳnh; hậu hiền là các tộc họ Nguyễn, Lê, Đoàn, Phan [2]. Đây là những cư dân từ vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh di cư vào khai đất, lập làng [2]. Trước đây, làng Thành Mỹ thuộc xã Thành Mỹ, tổng Vĩnh Quý, huyện Hà Đông, sau đó đổi thuộc phủ Tam Kỳ [2]. Danh xưng Thành Mỹ do người dân bản xứ đặt từ thời điểm bắt đầu lập làng vào khoảng thế kỷ XV; trong đó chữ “Thành” mang ý nghĩa là nên, là chân thành, còn chữ “Mỹ” nghĩa là tốt, đẹp [2].
Ban đầu, ngôi đình được dựng bằng tranh tre gỗ trên đỉnh đồi cao của Núi Trọc [2]. Tương truyền một đêm trời nổi gió lớn làm bay một tấm tranh lợp mái đình rơi xuống khu đất của ông Võ Thuyền trong làng [2]. Cho rằng thần linh và tiền nhân đã chỉ định vị trí, ông Võ Thuyền hiến toàn bộ khu đất ấy cho làng làm nơi xây dựng đình mới [2]. Do vị trí mới nằm gần chợ Quán Yến nên dân gian còn gọi ngôi đình là đình Quán Yến [2].
Kiến trúc gỗ mít và biến cố trong chiến tranh
Khi xây dựng lại, các vị hương mục, kỳ hào và dân làng phát động đóng góp công của để dựng ngôi đình có quy mô tầm cấp tổng, cấp huyện [2]. Công trình thi công trong khoảng 5 năm mới hoàn thành, trở thành một trong những ngôi đình quy mô lớn của vùng và được dân gian xếp thứ nhì sau đình La Qua và trước đình Chiên Đàn [1][2].
Đình được dựng theo hướng Tây – Bắc trên khu đất cao ráo, bằng phẳng, phía trước có cây đa lớn [2]. Tường bao và cổng đình xây bằng hợp chất vôi trộn giấy quyến, đường đen và nước nhớt mè giã nhuyễn [2]. Kiến trúc đình theo hình chữ Nhất gồm 5 gian 2 chái, khung chịu lực bằng 38 cột gỗ mít, trên bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long tranh châu [2]. Trước cổng tam quan có đắp câu đối: “Thành âm thọ uất y quan địa / Mỹ hóa ba truyền lý nghĩa môn” [2]. Phía trong có 3 gian thờ chính và 1 gian hậu tẩm phía sau thờ thần bổn xứ; phía dưới có nhà Hương hội chuẩn bị đồ lễ; bên phải có miếu Ông và bên trái có miếu Bà [2].
Trong thời kỳ phong trào Cần Vương, khu vực làng Thành Mỹ từng là trung tâm dấy nghĩa của các sĩ phu yêu nước đứng đầu là tiến sĩ Trần Văn Dư thuộc phong trào Nghĩa hội Quảng Nam chống Pháp [2]. Đến năm 1945 và giai đoạn kháng chiến, đình Thành Mỹ là nơi Mặt trận Việt Minh tập hợp dân chúng tuyên truyền, tổ chức huấn luyện dân quân và hội họp [2][3]. Vào tháng 2/1968, lực lượng đối phương đưa quân đến tàn phá, dùng xe tăng cột xích sắt kéo các cột gỗ nhưng khung đình không sập; sau đó lực lượng này đã phóng hỏa đốt đình [3]. Do hệ thống cột gỗ mít quá lớn, ngôi đình đã cháy âm ỉ suốt nửa tháng, dấu tích kiến trúc cổ xưa duy nhất còn nguyên vẹn sau chiến tranh là cổng tam quan [2][3].
Quá trình phục dựng và hoạt động lễ hội
Sau khi công trình bị thiêu rụi, người dân địa phương đã chung tay quyên góp kinh phí để phục dựng lại ngôi đình trên nền đất cũ [1][2][3]. Về thời điểm phục dựng, bài báo năm 2024 ghi nhận nhân dân xây dựng lại đình vào năm 2007 [2], trong khi bài báo năm 2019 ghi nhận dân làng tự huy động 430 triệu đồng phục dựng vào năm 2017 [3]. Đến tháng 8/2021, đình Thành Mỹ được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh [2]. Sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, báo chí địa phương gọi đây là di tích văn hóa cấp thành phố [1].
Dưới thời phong kiến, hằng năm làng tổ chức hai kỳ tế lễ vào dịp rằm tháng Ba và rằm tháng Bảy âm lịch [2][3]. Vào dịp Tết Nguyên đán, dân làng rước sắc phong từ nhà Thủ sắc (luân phiên giữa các dòng họ Phạm, Huỳnh, Võ) về đình cúng tế rồi lại rước về [2]. Hiện nay, Ủy ban nhân dân xã phối hợp cùng dân làng tổ chức lễ hội văn hóa đình làng Thành Mỹ vào ngày rằm tháng Bảy âm lịch hằng năm [1][3]. Lễ hội gồm phần nghi lễ tri ân tổ tiên khai khẩn đất đai và phần hội với các hoạt động thể thao như bóng chuyền, cờ tướng, thi nấu ăn cùng chương trình khuyến học cho học sinh trong làng [1][3].
Tra cứu liên quan
- Đình làng trong khu vực: đình Chiên Đàn
- Nhân vật và phong trào lịch sử: Trần Văn Dư, Nghĩa hội Quảng Nam
- Đơn vị hành chính: xã Tây Hồ, Tam Kỳ
Điều còn chưa rõ
- Năm hoàn thành phục dựng đình làng Thành Mỹ: bài báo năm 2024 nêu năm 2007, trong khi bài báo năm 2019 ghi năm 2017 với kinh phí 430 triệu đồng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm xây dựng đình ban đầu: có nguồn ghi đình hình thành từ thế kỷ XV theo thời gian lập làng, có nguồn ghi được xây dựng cách đây hơn 200 năm tính theo bài báo năm 2019 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng và tình trạng bảo tồn hiện nay của các đạo sắc phong triều đình ban tặng cho làng Thành Mỹ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Xã Tây Hồ tổ chức lễ hội văn hóa đình làng Thành Mỹ”, 6/9/2025, https://baodanang.vn/xa-tay-ho-to-chuc-le-hoi-van-hoa-dinh-lang-thanh-my-3301198.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Ngôi đình to nhất nhì xứ Quảng”, 6/4/2024, https://baodanang.vn/ngoi-dinh-to-nhat-nhi-xu-quang-3236720.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Hội làng Thành Mỹ”, 21/8/2019, https://baodanang.vn/hoi-lang-thanh-my-3027655.html, truy cập 23/10/2026.
