Trần Văn Dư từng dạy học cho một hoàng tử, người về sau thành vua Đồng Khánh. Cuối năm 1885, khi phong trào Cần Vương ở Quảng Nam lâm nguy, ông tìm đường ra Huế gặp chính người học trò ấy để thương thuyết, và bị bắt dọc đường [1].
Từ quan trường đến Sơn phòng
Theo một bài của Thanh Niên nhân 140 năm phong trào Cần Vương, Trần Văn Dư húy Tự Dư, thụy Hoán Nhược, sinh trong một gia đình nho học. Ông đỗ tú tài khoa Mậu Ngọ (1858), cử nhân ân khoa Mậu Thìn (1868) và đệ tam giáp đồng tiến sĩ năm Ất Hợi (1875) [1].
Cuối năm 1884, ông được điều về Quảng Nam làm Sơn phòng sứ. Sơn phòng là tổ chức quân sự lo việc giữ và kiểm soát vùng núi. Sau khi vua Hàm Nghi rời kinh thành tháng 7/1885, triều đình ở Huế ngả về phía hòa hoãn với Pháp và thấy để ông giữ chức ấy là bất lợi, nên điều ông vào làm Bố chính sứ Bình Thuận. Ông không nhận, bàn giao chức vụ rồi bỏ về quê [1].
Lập Nghĩa hội
Hưởng ứng chiếu Cần Vương, Trần Văn Dư cùng Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến và Nguyễn Thành lập Nghĩa hội Quảng Nam, kêu gọi dân trong tỉnh đứng lên chống Pháp [1]. Thời điểm thì hai nguồn ghi lệch nhau: Thanh Niên viết tháng 7/1885 [1], hồ sơ di tích mộ Nguyễn Duy Hiệu viết tháng 9/1885 và cho biết đầu tháng ấy nghĩa quân đánh chiếm tỉnh thành La Qua [2].
Cái chết
Các căn cứ lần lượt bị bao vây và thất thủ. Trần Văn Dư giao binh quyền cho Nguyễn Duy Hiệu, còn mình ra Huế tìm gặp vua Đồng Khánh. Ông bị quyền Tuần phủ Quảng Nam Châu Đình Kế bắt, giao cho người Pháp, và bị giết ngày 13/12/1885 [1]. Hồ sơ di tích chỉ ghi gọn rằng tháng 12/1885 ông “thọ nạn” [2].
Đầu năm 1886, Nguyễn Duy Hiệu chính thức làm hội chủ [1].
Quê ông
Thanh Niên ghi làng An Mỹ Tây nay thuộc xã Tây Hồ [1]. Theo Nghị quyết 1659, xã này gồm bốn xã cũ Tam An, Tam Thành, Tam Phước, Tam Lộc của huyện Phú Ninh [3]. Cùng xã là làng Tây Lộc, quê Phan Châu Trinh.
Điều còn chưa rõ
Ông bị giết bằng cách nào và ở đâu, các nguồn kể khác nhau; bài chỉ ghi ngày. Chi tiết ông dạy hoàng tử khi nào, các chức ông giữ trước năm 1884, mộ và nơi thờ ông hiện nay: chưa có nguồn đã mở. Bài dựa vào một bài báo và một hồ sơ di tích, chưa đối chiếu với Đại Nam thực lục.
Nguồn tham khảo
- Lê Hồng Khánh, “140 năm Phong trào Cần Vương (1885 – 2025): Nguyễn Duy Hiệu và Nghĩa hội Quảng Nam”, Thanh Niên, 28/12/2025, https://thanhnien.vn/140-nam-phong-trao-can-vuong-1885-2025-nguyen-duy-hieu-va-nghia-hoi-quang-nam-185251227195541346.htm, truy cập 12/10/2026.
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản văn hóa Hội An, “Lý lịch di tích mộ Nguyễn Duy Hiệu”, https://hoianheritage.net/uploads/download/ly-lich-di-tich-mo-nguyen-duy-hieu-chinh-thuc.pdf, truy cập 12/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, toàn văn trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 12/10/2026.
