Một chiếc giếng đá ở Phong Hồ từng cấp nước cho nhiều làng lân cận trong những năm chiến tranh. Công trình được gọi là giếng Chăm, hoặc giếng ông Thế, và vẫn giữ kiểu xây ghép đá không thấy dấu vữa [1].
Một giếng tròn ghép đá
Tên gọi “giếng ông Thế” bắt nguồn từ vị trí gần nhà ông Thế. Thân giếng hình tròn, phần xây chủ yếu bằng những khối đá. Theo mô tả của bài báo, các viên đá hình cánh cung được xếp chồng, không có dấu tích vôi vữa [1].
Mỗi viên đá được ghi nhận dài 50 cm, rộng 10 cm và cao 20 cm. Cổ giếng cao 30 cm, còn lòng giếng sâu 5 m [1]. Đây là các kích thước bài báo nêu từ quan sát công trình, không phải kết quả đo đạc khảo cổ được công bố trong bài.
Giếng được xác định là công trình của người Chămpa qua một đợt khảo sát di tích cấp tỉnh, theo lời một cán bộ địa phương được dẫn lại. Bài báo không nêu tên đoàn khảo sát, hồ sơ hay niên đại cụ thể hơn, nên mốc “vài trăm năm” cần được hiểu là nhận định được thuật lại [1]. Có thể đặt câu chuyện này trong bối cảnh các dấu tích Chămpa trên đất Đà Nẵng, nhưng không nên dùng nhận định chung để thay thế hồ sơ riêng của giếng.
Từ nguồn nước chung đến công trình bị bỏ quên
Trước khi nước máy và giếng bơm phổ biến, giếng phục vụ sinh hoạt của dân làng. Người dân được bài báo phỏng vấn nhớ lại cảnh trai gái dậy từ khoảng ba giờ sáng, mang đèn đi gánh nước. Giếng khi ấy còn là nơi gặp gỡ, nghỉ chân của người làm đồng và chỗ trẻ nhỏ tụ tập vào những buổi chiều [1].
Những năm chiến tranh, nguồn nước ở Phong Hồ còn được dùng bởi người từ các làng Cẩm Sa, Bình Ninh và Điện Nam (xã cũ) đến tạm trú. Chi tiết ấy cho thấy phạm vi sử dụng của giếng vượt khỏi một xóm, dù bài báo không đưa ra con số người dùng hay lượng nước [1].
Đến thập niên 1980, khi chương trình nước sạch đưa giếng bơm và nước thủy cục về làng, giếng cổ dần ít được sử dụng. Tre, cỏ mọc quanh miệng giếng; đất từ khu vực cao trôi xuống trong mùa mưa khiến công trình thêm hoang phế [1].
Hai lần người dân chăm lại giếng
Năm 2012, chính quyền địa phương huy động người dân dọn dẹp, phát tre cỏ, khơi nước và sục bùn. Bài báo nói việc làm sạch được tiến hành để bảo vệ di tích, trong đó người dân tránh tác động tới lớp ván gỗ được cho là nằm dưới đáy giếng [1].
Năm 2015, một người con của làng đang sống tại Thành phố Hồ Chí Minh đầu tư xây thành bao quanh và trồng dừa, trúc tạo cảnh quan. Theo bài báo, quá trình này giữ nguyên cấu trúc cũ của giếng [1]. Hai mốc cho thấy việc gìn giữ không chỉ là một lần khơi thông, mà còn gồm cả bảo vệ và chỉnh trang khu vực quanh giếng.
Giếng Chăm Phong Hồ nối một công trình cấp nước với ký ức cộng đồng. Nó cũng là một trường hợp khác với các giếng Chăm ở Đà Nẵng và giếng cổ Hội An: mỗi địa điểm cần được đọc qua cấu trúc và tư liệu riêng. Theo bảng tra phường xã, phường Điện Nam Bắc cũ nay thuộc phường Điện Bàn Đông.
Tra cứu liên quan
- Di tích Chămpa: di tích Chăm Phong Lệ, tháp Bằng An
- Lịch sử Chămpa: Phật viện Đồng Dương
Điều còn chưa rõ
- Bài báo không nêu hồ sơ khảo sát, tên đoàn khảo sát hoặc căn cứ xác định chính xác niên đại giếng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin về ván sàn gỗ quý dưới đáy giếng được thuật lại qua lời cán bộ địa phương; chưa có kết quả khảo sát hoặc định danh loại gỗ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Độc đáo giếng Chăm làng Phong Hồ”, 18/01/2022, https://baodanang.vn/doc-dao-gieng-cham-lang-phong-ho-3027135.html, truy cập 23/10/2026.