Năm 875, vua Champa Indravarman II cho dựng một tu viện Phật giáo và một ngôi đền thờ vị Bồ tát bảo hộ vương triều [1]. Khu đền tháp ấy trải dài chừng 1.300 m theo trục đông – tây [1][2].
Hơn mười một thế kỷ sau, phần còn đứng được chỉ là một mảng tường gạch, phải chống đỡ mới khỏi đổ. Người ta gọi nó là tháp Sáng [2].
Một ngoại lệ trong thế giới Champa
Phần lớn đền tháp Champa, như Mỹ Sơn, thờ các thần Hindu. Đồng Dương thì khác: theo văn bia tìm thấy tại chỗ, đây là một Phật viện, tiếng Phạn gọi là vihara, cùng đền thờ Bồ tát Laksmindra-Lokesvara [1].
Khu đền chính nằm trong một vòng tường hình chữ nhật dài 326 m, rộng 155 m. Tính cả các cụm phía ngoài, quần thể kéo dài khoảng 1.300 m [1][2].
Người Pháp tìm thấy gì
Năm 1901, Louis Finot công bố 229 hiện vật phát hiện ở Đồng Dương. Năm 1902, Henri Parmentier mở cuộc khai quật quy mô lớn [1][2].
Nhiều tác phẩm trong số ấy nay nằm ở phòng Đồng Dương của Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
Chỉ còn tháp Sáng
Ngày nay, ở Đồng Dương chỉ còn một mảng tường tháp gọi là tháp Sáng, cùng nền móng và một số chi tiết trang trí còn vùi dưới đất [1][2]. Vùng khoanh bảo vệ rộng 5,3 ha, bên trong có 11 nhà dân và hơn 100 ngôi mộ [2].
Ngày 7/12/2019, di tích đón bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt [1]. Cùng vùng Thăng Bình có lễ rước Cộ Bà Chợ Được. Năm 2024, một dự án tu bổ tháp Sáng trị giá 12 tỉ đồng, trên phạm vi khoảng 500 m² quanh chân tháp, đang chờ thẩm định [2].
Điều còn chưa rõ
Đồng Dương bị tàn phá khi nào và vì đâu? Các bài báo chúng tôi đọc không nêu mốc cụ thể. Bài này cũng chưa ghi ngày ký quyết định xếp hạng đặc biệt, vì nguồn đã mở chỉ nêu ngày nhận bằng.
Ít người biết
- Năm dựng Phật viện, 875, được biết nhờ một tấm bia tìm thấy ngay tại làng Đồng Dương [1].
- Riêng đợt công bố năm 1901 đã có 229 hiện vật [1].
- Trong vùng bảo vệ di tích hiện vẫn có nhà dân và hơn 100 ngôi mộ [2].
Đến tận nơi
Đồng Dương không có đền tháp nguyên vẹn để xem như Mỹ Sơn. Người muốn hiểu nơi này nên xem phòng Đồng Dương ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm trước, rồi mới về di tích. Kinh đô Champa Trà Kiệu cũng ở phía nam thành phố.
Nguồn tham khảo
- Tuổi Trẻ, “Phật viện Đồng Dương được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt”, 7/12/2019, https://tuoitre.vn/phat-vien-dong-duong-duoc-cong-nhan-la-di-tich-quoc-gia-dac-biet-20191207100915078.htm, truy cập 11/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “Chạnh lòng Phật viện Đồng Dương: Chỉ còn tháp Sáng chực chờ ngã đổ”, 21/10/2024, https://tuoitre.vn/chanh-long-phat-vien-dong-duong-chi-con-thap-sang-chuc-cho-nga-do-20241021153316012.htm, truy cập 11/10/2026.