Hồ Văn Hòa là nhân vật có vai trò trung hưng nghề khai thác yến sào Thanh Châu đầu thời Nguyễn [1]. Trong suốt hơn nửa thế kỷ, ông liên tục phụ trách việc cai quản các đội thuyền canh giữ hang yến và thu thuế yến sào từ vùng biển Quảng Nam đến Bình Định [1].
Tái lập đội yến và tổ chức Yến Hộ
Nghề khai thác yến sào tại làng Thanh Châu từng được Lê Quý Đôn nhắc tới trong tác phẩm Phủ biên tạp lục năm 1776, gắn với truyền thuyết ông Trần Tiến là người đầu tiên phát hiện tổ yến [1]. Đến đầu triều Nguyễn, Hồ Văn Hòa là người có công khôi phục lại nghề này [1]. Năm Gia Long thứ 4 (1803), ông làm đơn xin chiêu tập ngoại dân để lập lại Thanh Châu Đông Yến sào Đội [1]. Ngày 23 tháng 12 năm 1803, Công đường dinh Quảng Nam giao ông làm Đội trưởng mang tước Hòa Đức Bá, quy tập dân trong và ngoài xã lập 3 thuyền, hàng năm neo tại xứ Tân Non Cù Lao (tức Cù Lao Chàm, nay thuộc xã đảo Tân Hiệp) để canh giữ hang yến và thu hoạch nộp thuế lệ [1].
Năm Gia Long thứ 17 (1818), triều đình cử ông làm Yến sào nhị đội đội trưởng [1]. Đến ngày 7 tháng 6 năm Minh Mạng nguyên niên (1820), nhà vua cho đổi Yến sào Đội thành Yến Hộ và chuẩn cho Hồ Văn Hòa giữ chức Hộ trưởng, có nhiệm vụ điều hành dân trong hộ nộp thuế lệ [1].
Chăm lo cho phu yến và mở rộng quản lý
Khi giữ trách nhiệm quản lý, Hồ Văn Hòa chú trọng đến đời sống người dân làm nghề yến vốn gặp nhiều hiểm nguy [1]. Năm Minh Mạng thứ 2 (1821), ông làm tờ trình xin giảm nộp thuế thân và thuế tạp dịch cho các hộ làm yến, đồng thời tăng mức thuế nộp bằng tổ yến để thuận tiện cho dân [1]. Sang năm 1822, ông tiếp tục dâng sớ xin tuyển thêm dân ngoài tỉnh bổ sung vào Yến Hộ Quảng Nam và đề nghị miễn điều động thuyền yến đi chở việc khác nhằm tập trung canh giữ hang yến [1].
Năm Minh Mạng thứ 5 (1824), ông được phong thọ Chánh Đội trưởng mang tước Hòa Đức Hầu, trật tòng lục phẩm [1]. Năm 1828, viên Hộ trưởng Yến Hộ Bình Định là Trần Văn Thư nộp thuế thiếu hụt và kém phẩm chất nên bị bắt xét xử [1]. Xét thấy Hồ Văn Hòa luôn tận tụy và chưa từng trễ nải việc thuế khóa, triều đình tin tưởng giao ông kiêm quản luôn Yến Đội Bình Định [1].
Chuyến thị sát Côn Lôn và những năm cuối đời
Năm Minh Mạng thứ 15 (1834), Hồ Văn Hòa thăng thọ Cai đội, trật tòng ngũ phẩm [1]. Bốn năm sau, vào năm 1838, ông được cử cùng một viên Khoa đạo đi thị sát để định mức thuế yến ở đảo Côn Lôn; việc thành, ông được thưởng 6 lạng bạc [1]. Đến năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), ông thăng thọ Phó Quản cơ nhưng vẫn trực tiếp lãnh việc Yến Hộ [1].
Sau 52 năm liên tục qua 4 đời vua (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức), ông tổ chức nghề khai thác yến quy củ khắp dải biển đảo miền Trung [1]. Năm Tự Đức thứ 8 (1855), do tuổi đã ngoài 70 và hay ốm đau, ông được triều đình cho giữ nguyên hàm về hưu tại quê nhà [1]. Triều đình chuẩn y đề nghị của ông, cử con trai là Hồ Văn Học kế nhiệm chức Hộ trưởng quản lãnh các yến hộ Quảng Nam, Bình Định và Khánh Hòa [1].
Trùng tu hai miếu thờ tổ nghề yến
Năm Tự Đức nguyên niên (1848), Hồ Văn Hòa cùng các hộ làm nghề yến làng Thanh Châu quyên góp trùng tu hai ngôi miếu tổ [1]. Một ngôi nằm ở làng Thanh Châu (nay thuộc thôn Thanh Đông, xã Cẩm Thanh cũ, nay là phường Hội An Đông) thờ tiền hiền Trần Tiến, thường gọi là miếu Ông Tiến [1]. Miếu nằm giữa đồng, phía tây cách lăng Trà Quân hơn 100 mét, phía đông giáp khu mộ Thứ phi vua Quang Trung và các tướng Tây Sơn; miếu này được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2011 [1]. Ngôi miếu thứ hai nằm tại thôn Bãi Hương trên đảo Cù Lao Chàm, thờ các bậc tiền bối khai sáng nghề yến và thần biển, được công nhận di tích quốc gia năm 2006 [1].
Văn bia do Hồ Văn Hòa soạn tại miếu Thanh Châu khẳng định việc trùng tu nhằm tôn vinh tiền nhân, giữ gìn sản vật quý báu của phương Nam và gìn giữ nơi khói hương cho nghiệp tổ [1]. Ngày nay, nghề khai thác yến Thanh Châu đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016, gắn với lễ cúng tổ nghề yến Thanh Châu và sản phẩm yến sào Cù Lao Chàm [1].
Tra cứu liên quan
- Nghề yến và lễ hội: yến sào Cù Lao Chàm, lễ cúng tổ nghề yến Thanh Châu
- Địa bàn liên quan: phường Hội An Đông, Cù Lao Chàm, hai xã đảo Tân Hiệp và Tam Hải, phố cổ Hội An
- Danh mục: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh và năm mất chính xác của Hồ Văn Hòa; tư liệu chỉ chép ông xin về hưu năm 1855 khi đã ngoài 70 tuổi [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dấu tích lăng mộ của ông tại làng Thanh Châu cũ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên họ cụ thể của viên Khoa đạo cùng ông ra đảo Côn Lôn khảo sát thuế yến năm 1838 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Vân Trình, “Vị hộ trưởng và hai ngôi miếu thờ tổ nghề”, Báo Đà Nẵng, 18/7/2020, https://baodanang.vn/vi-ho-truong-va-hai-ngoi-mieu-tho-to-nghe-3076455.html, truy cập 23/10/2026.
