Năm 875, một vị vua Champa vì lòng tin vào đạo Phật đã cho dựng một tu viện và một ngôi đền thờ Bồ tát Laksmindra Lokesvara, vị thần bảo hộ vương triều [1]. Đó là Phật viện Đồng Dương, và vị vua ấy là Indravarman II.
Phật viện năm 875
Bia ký ghi rằng nhà vua, vì lòng tin vào đạo Phật, dựng một tu viện (vihara) và một ngôi đền thờ Laksmindra Lokesvara Svabhayada [1]. Khu đền chính nằm trong một khu hình chữ nhật dài 326 m, rộng 155 m, có tường gạch bao quanh; cả khu đền và các tháp trải dài chừng 1.300 m theo trục tây – đông [2]. Cuối năm 2019, Phật viện được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt [2].
Kinh đô Indrapura
Bộ Lịch sử Việt Nam ghi: năm 879, một vương triều mới của Champa được lập tại làng Đồng Dương, bên sông Ly Ly, một nhánh của sông Thu Bồn. Vương triều lấy tên kinh đô mới, Indrapura, nghĩa là thành phố của thần Indra, làm tên mình; vì đặt ở Đồng Dương nên còn được gọi là vương triều Đồng Dương [3]. Từ đây, trung tâm chính trị của Champa chuyển từ phía nam lên phía bắc, và thư tịch Trung Hoa đổi sang gọi nước này là Chiêm Thành [3].
Năm trị vì
Theo phổ hệ lập từ văn bia Đồng Dương và các minh văn khác, Indravarman II trị vì từ năm 875 đến 898; người kế vị là Jaya Sinhavarman I (898–908) [3]. Có nơi ghi năm kết thúc sớm hơn; bài này theo bộ Lịch sử Việt Nam.
Di vật
Hai bảo vật quốc gia từ Đồng Dương đang ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm: tượng Bồ tát Tara và đài thờ Đồng Dương. Xem bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng.
Điều còn chưa rõ
Năm lập vương triều được ghi là 879 [3], trong khi bia Đồng Dương cho biết Phật viện dựng năm 875 [1]; chúng tôi chưa có nguồn giải thích quãng chênh ấy. Gần như mọi chi tiết về đời ông (năm sinh, năm lên ngôi, quan hệ với các vua trước) đến từ bia ký, và các nhà nghiên cứu đọc chúng không hoàn toàn giống nhau. Cần sách nghiên cứu Champa (ví dụ của Georges Maspero, Trần Kỳ Phương) để viết sâu hơn.
Nguồn tham khảo
- Cổng thông tin du lịch Đà Nẵng, “The archaeological and architectural relic of Dong Duong Buddhist monastery”, https://danangfantasticity.com/en/the-archaeological-and-architectural-relic-of-dong-duong-buddhist-monastery, truy cập 11/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “Phật viện Đồng Dương được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt”, 7/12/2019, https://tuoitre.vn/phat-vien-dong-duong-duoc-cong-nhan-la-di-tich-quoc-gia-dac-biet-20191207100915078.htm, truy cập 11/10/2026.
- Lịch sử Việt Nam, tập 2, chương về Champa (bản số hóa của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi), https://thuvientinh.quangngai.gov.vn/wp-content/uploads/2020/12/620-699.pdf, truy cập 11/10/2026.