Phong Thử được báo chí ghi nhận là quê hương của nhà Duy tân Phan Thúc Duyện. Đầu thế kỷ 20, làng có hợp thương và nghĩa thục cùng mang tên Diên Phong; nhiều thập niên sau, các công trình cộng đồng tiếp tục làm thay đổi diện mạo làng.[1]
Hoa Thử hay Phong Thử?
Một nghiên cứu được bài báo dẫn lại cho rằng những người thuộc các tộc Phan di cư từ Thanh Hóa vào đã lập làng từ nửa đầu thế kỷ 16. Tác giả Võ Đạt, dựa trên gia phả tộc Phan, nêu mốc cụ thể là năm 1537. Tuy nhiên, bài báo cũng cho biết có ý kiến cho rằng làng có thể hình thành sớm hơn, ít nhất từ năm 1471; ý kiến này chưa có chứng cứ còn lại để xác nhận.[1]
Tên Hoa Thử xuất hiện trong *Ô Châu cận lục* năm 1553, khi sách ghi làng thuộc huyện Điện Bàn. Bài báo cho rằng tên sau này đổi thành Phong Thử, nhưng chưa xác định được thời điểm đổi. Một cách giải thích khác liên hệ tên Ba Thử với việc đổi tên có chữ Hoa dưới triều Thiệu Trị; bài báo nhận định cách giải thích về thời điểm đổi thành Phong Thử vào thời Bảo Đại không phù hợp, vì tư liệu trước đó đã dùng tên Phong Thử.[1]
Diên Phong: buôn bán đi cùng việc học
Đầu năm 1906, Phan Thúc Duyện lập Hợp thương Diên Phong và Nghĩa thục Diên Phong tại làng. Theo bài báo dẫn sách *Phong trào Duy tân*, hợp thương đặt gần sông Bàu Lớn, có nhà lầu, nhà ngang và các gian phụ trợ. Nơi này thu mua thổ sản trong tỉnh, đưa hàng đi buôn ở các tỉnh khác hoặc chuyển xuống Hội An; bài báo dẫn nhận xét rằng quy mô hoạt động khiến người đương thời gọi đây là một “quốc thương”.[1]
Nghĩa thục Diên Phong tổ chức dạy học ở hai địa điểm, một gần hợp thương và một tại chùa gần chợ cũ. Bài báo dẫn tài liệu cho biết trường có hai ban với tổng số học sinh khoảng 200 người, đồng thời tổ chức diễn thuyết và hội thảo. Câu chuyện của hai cơ sở này gắn với Quảng Nam đầu thế kỷ 20.[1]
Làng sau phong trào Duy tân
Biến cố năm 1908 khiến các cơ sở Duy tân trước đó không còn hoạt động như cũ. Bài báo kể rằng Phan Thúc Duyện trở về năm 1930 sau 11 năm bị lưu đày ở Côn Đảo và 11 năm bị quản thúc tại Quảng Bình, rồi vận động dân làng tiếp tục công cuộc đổi mới.[1]
Năm 1937, làng xây sân vận động rộng gần 10.000 m². Chợ và nhà hát được xây trong giai đoạn 1940 – 1942; nhà hát có diện tích hơn 100 m², sức chứa trên 400 người, còn tầng gác đối diện sân khấu chứa khoảng 40 người. Bài báo cũng mô tả việc mở rộng đường làng và khơi rộng sông Bến Hục để kết nối với tuyến sông Thu Bồn và Vĩnh Điện.[1]
Phong Thử hiện thuộc xã Điện Bàn Tây; bảng tra địa giới mới xếp xã Điện Thọ cũ vào xã này.[2] Muốn theo tiếp câu chuyện về phong trào, có thể đọc bài về nhà Duy tân Phan Thúc Duyện, nghĩa thục Cẩm Toại và phong trào chống sưu thuế năm 1908.
Tra cứu liên quan
- Địa giới: bảng tra phường xã Đà Nẵng
- Bối cảnh: làng nghề truyền thống xứ Quảng, Quảng Nam năm 1471
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm thành lập làng chưa thống nhất: bài báo nêu các mốc 1471 và 1537, đồng thời cho biết mốc sớm hơn chưa có chứng cứ xác nhận.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Chưa rõ chính xác khi nào tên Hoa Thử đổi thành Phong Thử; cách giải thích về giai đoạn Ba Thử cũng còn điểm chưa khớp với tư liệu được bài báo dẫn.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Phong Thử – làng Duy tân”, 12/03/2017, https://baodanang.vn/phong-thu-lang-duy-tan-3098919.html, truy cập 23/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 23/10/2026.
