Trong bài báo năm 2023, luật tục và tín ngưỡng của người Ve hiện lên rõ nhất qua cách phân biệt “chết lành” và “chết xấu”, cùng quan niệm người chết còn gắn với bếp lửa gia đình [1]. Đây là ghi chép của một bài báo dựa một phần vào lời các già làng; cần đọc như mô tả về quan niệm được nguồn thuật lại, không phải kết luận đại diện cho mọi người Ve hôm nay [1].
Hồn sống và nguyên nhân đau ốm
Bài báo ghi rằng người Ve gọi thần linh là yàng, ma là cmốt, còn mhol là cách gọi phần hồn vô hình của người hoặc vật đã khuất [1]. Theo quan niệm được bài viết thuật lại, khi ngủ hồn có thể rời thân thể rồi trở về lúc thức; nếu hồn lạc lối, người đó có thể mệt mỏi hoặc đau ốm [1].
Các già làng kể với tác giả rằng khi được mời đến, thầy mo có thể đề nghị gia đình chuẩn bị cá suối, gạo hoặc gia súc để làm lễ [1]. Nếu người bệnh không khá hơn, thầy mo có thể giải thích rằng hồn bị ma quỷ giữ lại [1]. Đây là nội dung được thuật lại về niềm tin và thực hành cúng lễ trong bài báo; nguồn không cung cấp nghiên cứu y tế để xác định nguyên nhân bệnh tật [1].
Chết lành, chết xấu và hồn bếp
Nguồn phân biệt chết lành (chit cmôt) với chết xấu (chit preng). Trong cách lý giải được bài báo ghi lại, người chết vì bệnh tật thường được xem là chết lành, còn trường hợp gắn với việc phạm luật tục có thể bị nhìn nhận là chết xấu [1]. Bài báo mô tả niềm tin rằng thầy cúng có thể làm lễ và dùng công cụ của mình để xua đuổi ma quỷ khỏi hồn người bệnh [1].
Sau khi chôn cất, người Ve theo mô tả của nguồn tin rằng một hồn mới, gọi là mhol plo hay hồn bếp, về nhà thân nhân và ở nơi người mất thường nấu ăn [1]. Gia đình được kể là để phần cơm và thức ăn ở góc bếp trước bữa ăn đầu tiên sau tang lễ, rồi tiếp tục mời hồn bếp dùng bữa trong một năm [1]. Bài báo cho biết người Ve tin hồn này sau đó hóa thành ruồi rồi rời đi; nếu gia đình không thực hiện nghi thức, họ lo ngại mùa màng thất thu hoặc người nhà đau ốm [1].
Tang lễ và nơi ở của người chết
Bài báo ghi nhận một cách phân chia khác giữa hồn người và hồn ma sau khi chết: mhol đích là hồn người chết, còn cmốt đích gắn với mộ [1]. Nơi chôn cất được gọi là làng ma trong cách diễn giải của nguồn [1]. Tác giả viết rằng người Ve không giữ mả, bỏ mả hoặc thờ cúng tổ tiên sau khi chôn cất, vì theo niềm tin được thuật lại, người chết tiếp tục sống ở một dạng khác [1].
Với trường hợp được xem là chết xấu, nguồn mô tả tang lễ thường được tổ chức nhanh và có nơi chỉ người trong gia đình đưa người mất ra nghĩa địa. Người đưa tang được kể là tắm ở khe hoặc suối trước khi về làng, đồng thời rửa dụng cụ để tránh hồn ma theo về; riêng khi người làm nghề cúng bái qua đời, cả làng tham gia đưa tang [1]. Đây là những thực hành được ghi trong bài báo, không nên mặc nhiên áp dụng cho mọi làng hay mọi gia đình người Ve [1].
Để phân biệt tư liệu về từng cộng đồng, có thể đọc thêm bài về người Giẻ Triêng và người Cơ Tu. Địa bàn rộng hơn của miền núi phía tây thành phố có thể tra qua bài về xã Nam Giang; các bài về phong tục vòng đời ở Hội An và tín ngưỡng gia đình ở Hội An cung cấp các trường hợp khác, không phải tư liệu thay thế cho người Ve.
Tra cứu liên quan
- Các cộng đồng: người Giẻ Triêng, người Cơ Tu
- Địa bàn miền núi: xã Nam Giang
- Tín ngưỡng và phong tục ở địa bàn khác: phong tục vòng đời ở Hội An, tín ngưỡng gia đình ở Hội An
Điều còn chưa rõ
- Bài báo không nêu cụ thể những xã, làng người Ve được khảo cứu; chưa thể quy đổi địa bàn sang phường, xã hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không cho biết mức độ phổ biến hiện nay của các nghi thức được mô tả, cũng không dẫn tên công trình dân tộc học để đối chiếu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo dùng cụm “luật tục” trong tiêu đề nhưng phần thân chủ yếu mô tả tín ngưỡng, tang lễ và lời kể về thầy mo; phạm vi luật tục cụ thể cần nghiên cứu thêm [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Luật tục của người Ve”, 29/10/2023, https://baodanang.vn/luat-tuc-cua-nguoi-ve-3236408.html, truy cập 23/10/2026.